نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم و قرآن و حدیث، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران

چکیده

از عوامل برداشت ناصواب از قرآن و بطور اعم باورهای اعتقادی، تفسیر به رأی می باشد. علاوه برآیات متعدد قرآن، در احادیث مرویّ از پیامبر اکرم(ص) و نیز ائمه اطهار (ع) بارها از آن تحذیر شده و مرتکب آن حتی در مورد یک آیه به آتش دوزخ و کفر تهدید شده است. اصل حرمت تفسیر به رأی اجماعی است و هیچیک از مذاهب و فرق اسلامی در آن تردید ندارند. اما همانطور که در تاریخ تفسیر و برداشت‌های قرآنی، مصادیق و نمونه‌های بسیاری از تفسیر به رأی موجب انحرافات عقیدتی و حتی درگیری های مذهبی و فرقه ای شد، در تبیین خود مفهوم و مراد از تفسیر به رأی و شاخصه‌ها و مصادیق آن نیز اختلاف نظر وجود داشته است. لزوم پرهیز از انحراف برداشت های اعتقادی و کلامی، اهمیت و ضرورت این تحقیق را بیش از پیش نمایان می‌سازد. این نوشتار پس از نقل برخی از روایات مربوطه به واکاوی، تحلیل و تطبیق دیدگاه‌های برخی از صاحبنظران پرداخته و علیرغم اختلاف نظرها به مشترکاتی در این زمینه دست یافته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A comparative analysis of subjective interpretations of the commentators of the narrations in the light of theological beliefs

نویسنده [English]

  • Keyvan Ehsani

Assistant Professor of Science and Quran and Hadith, Department of Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran

چکیده [English]

One of the factors of incorrect understanding of the Quran and religious beliefs in general is subjective interpretation, which has been warned against in numerous verses of the Qur'an, and in the hadiths of the Holy Prophet (PBUH) and the Imams (PBUH).  and such interpreter has been threatened to undergo hellfire and disbelief even in a verse. The principle of sanctity of subjective interpretation is commonly respected, and none of the Islamic sects have doubts about it. However, as in the history of Quranic interpretations, many subjective interpretations have caused ideological deviations and even religious and sectarian conflicts, there are divided views on the concept and meaning of subjective interpretation and its indicators and examples. The need to avoid deviation in religious and theological perceptions underscores the importance and necessity of this study. haveing quoted some of the relevant narrations, the article analyzed, compared and reconciled the views of some experts and found some common points and despite the differences of opinion in this field.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qur'an
  • subjective interpretation
  • hadiths
  • commentators
  • theological beliefs
  1. قرآن کریم

    1. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی. قم: مشهور، ۱۳۷۹ش.
    2. ابن حنبل، احمد بن محمد. المسند. بیروت: دارصادر، یکم: ۱۴۱۶ق.
    3. احسانی کیوان، اصغر طهماسبی و لیلا قنبری. مقاله «تحلیلی انتقادی از دیدگاه ذهبی پیرامون تفسیر به رأی». دوفصلنامه قرآن و حدیث، سال نهم، ش۱، ۱۳۹۴.
    4. امین، بانو نصرت. مخزن العرفان. تهران: نهضت زنان مسلمان، دوم: 1403ق.
    5. بحرانی، سید هاشم، تفسیر البرهان. بیروت: مؤسسه الوفاء، 1403ق.
    6. ترمذی، محمد بن عیسی، الجامع الصحیح، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی تا.
    7. جوادی آملی، عبدالله. تفسیر تسنیم. قم: نشر اسراء، دهم: ۱۳۹۱ش.
    8. خویی، ابوالقاسم. البیان فی تفسیر القرآن. الطبعه الثامنه، انوارالهدی، 1401ق.
    9. ذهبی، محمد حسین. ا‏لتفسیر و المفسّرون. بیروت: دار احیاء التراث العربى‏، بی‌نا، بی تا.
    10. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، دمشق: دارالقلم؛1392ق.
    11. رجبی، محمود، روش شناسی تفسیر قرآن. پژوهشکده حوزه و دانشگاه، تهران، 1379 ش.
    12. رضایی اصفهانی، محمد علی. روش‌ها و گرایش‌های تفسیری قرآن. مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، 1382 ش.
    13. رضائی‌اصفهانی، محمد علی. درآمدی بر تفسیر علمی قرآن. تهران: اسوه، چاپ سوم، ۱۳۸۸.
    14. رضائی‌اصفهانی، محمد علی. مقاله «بررسی تفسیر به رأی با تاکید بر نقد دیدگاه دکتر ذهبی». دو فصلنامه علمی تخصصی تحول در علوم انسانی، ش۱، ص۵ـ ۲۶، ۱۳۹۲.
    15. زرقانی، محمد عبد العظیم. مناهل العرفان. الطبعه الثانیه، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
    16. سرخسی، محمد بن احمد. تمهید الفصول. بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
    17. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر. الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه، اول، 1421ق.
    18. صدوق، ابوجعفر محمدبن علی الحسین بن بابویه. الأمالی. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1970 م.
    19. طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، دوم:۱۳۹۰ق.
    20. طباطبایی، محمدحسین. قرآن در اسلام. تهران: دار الکتب الاسلامیه. ۱۳۹۴ق.
    21. طبری، محمد بن جریر. جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفه، یکم: ۱۴۱۲ق.
    22. عبدالرزاق، محمد مکی. مقاله «التفسیر بالرأی بین المجوزین و المانعین». مجله الجامعه الاسلامیه، عدد ۲۴/ ۲.
    23. العکّ، خالد عبدالرحمن. اصول التفسیر و قواعده. الطبعه الثالثه، بیروت: دارالنفائس، 1414ق.
    24. عمید زنجانی، عباسعلی‌. مبانی‌ و روش‌های‌ تفسیر قرآن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏، سوم: 1373ش.
    25. عیاشی، محمد بن مسعود. تفسیر عیاشی. تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه، چاپ یکم،۱۳۸۰ق.
    26. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. تفسیر الصافی. الطبعه الثانیه، بیروت: مؤسسه الاعلمی، 1402ق
    27. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. الاصول الاصیله. تهران: مدرسه عالی شهید مطهری، ۱۳۸۷ش.
    28. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. المحجه البیضاءفی تهذیب الاحیاء. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، چهارم: ۱۴۱۷ق.
    29. قرطبی، محمد بن احمد. الجامع لاحکام القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو، چاپ یکم، ۱۳۶۴ش.
    30. متقی هندی، علاء الدین علی بن حسام الدین. کنز العمال فی سنن الاقوال والافعال. بیروت: موسسه الرساله پنجم: 1401ه/1981م.
    31. مجلسی، محمد باقر. بحار الانوار. الطبعه الثانیه، بیروت: مؤسسه الوفاء، 1403ق.
    32. محمدی آشنانی علی و دیگران. مقاله: «تحلیل انتقادی دیدگاه مفسران و اندیشمندان علوم قرآنی در باره انتساب 33. تحریف معنوی به قرآن کریم». دوفصلنامه آموزه های قرآنی، پاییز و زمستان ۱۳۹۹، ش۳۲. ص۲۸۶ـ ۲۶۵.
    33. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب،1360ش.
    34. معرفت، محمد هادی، تفسیر و مفسران، مؤسسه التمهید، قم، 1379ش.
    35. معرفت، محمد هادی. التمهید فی علوم القرآن. قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۸ ش.
    36. معرفت، محمد هادی. مقاله: «تفسیر به رأی از نظر علامه طباطبایی»، یادنامه کنگره علامه طباطبایی، تبریز: یاس نبی 1383ش.
    37. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه، چاپ دهم، 1371 ه.ش.
    38. مکارم شیرازى، ناصر. تفسیر به رأى. قم: مطبوعاتی هدف، چاپ هفتم، ۱۳۶۷ش.
    39. موسوی خمینی، روح الله. آداب الصلاة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸.
    40. موسوی خمینی، روح الله. شرح چهل حدیث. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۱.
    41. نیشابورى نظام الدین حسن بن محمد، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان. تحقیق: شیخ زکریا عمیرات. بیروت: دارالکتب العلمیه. ۱۴۱۶ق.