پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

ارزیابی گزارۀ «عَبْدِی أَطِعْنِی أَجْعَلْکَ مِثْلِی» بر پایۀ باورهای کلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
از گزاره‌هایی که بیشتر در حوزه اخلاق و عرفان مورد استفاده قرار می‌گیرد، «عَبْدِی أَطِعْنِی أَجْعَلْکَ مِثْلِی» است. مطابق مفاد این عبارت، در قبال اطاعت از خداوند، شخص، همچون خداوند، قدرت «کُن فیکون» می‌یابد. پژوهش حاضر به‌شیوه تحلیلی، به بررسی سندی، فقه الحدیثی و نقد کلامی محتوای گزاره پرداخته است. یافته‌ها از آن حکایت می‌کند که هیچ طریق قابل توجهی که تعبیر «عَبْدِی أَطِعْنِی...» را به یکی از معصومان (ع) ارجاع دهد، یافت نمی‌شود. وجود برخی عبارات نظیر؛ «فِی بَعْضِ الْکُتُبِ» و «قال ذالنون» این فرضیه را تقویت می‌کند که این عبارت از منابع غیر اصیل اسلامی با شمه‌ی صوفیانه و غالیانه وارد میراث روایی شیعه شده است. از قرن هشتم به بعد، شخصیت متهم به غلو چون حافظ رجب بُرسی است که در دوره‌های بعد از خود، بیشترین استناد به عبارت مذکور به وی شده است. ملاحظات فقه الحدیثی از اضطراب متن، تعارض با آیه «لَیسَ کَمِثْلِهِ شَیءٌ» و همچنین متعارض با ادبیات توحیدی و احادیث ائمه اهل بیت (ع) حکایت می‌کند. بر پایه نقد کلامی و مطابق روایات معصومان (ع)، فاعلیت امری یا به‌تعبیر دیگر «کُن فیکون» (صُنع الشئ لا من شئ) تنها به خداوند اختصاص دارد به‌گونه‌ای که مطابق براهین و ادله، چنین فاعلیتی تشکیک بردار نبوده و «کُن فیکون»، دادنی نیست تا در صورت اطاعت بنده، گرفتنی باشد. خداوند بر اساس اراده خود، بی‌مایه، بی‌مثال و بدون سابقه، موجودات را با فرمان «کُن»، به عرصه «فیکون» می‌رساند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Evaluation of«عَبْدِی أَطِعْنِی أَجْعَلْکَ مِثْلِی» based on theological beliefs

نویسندگان English

Ali Sameni 1
Yusuf Farshadnia 2
1 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 PhD student of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

Among the statements often used in the realm of ethics and mysticism is "My servant, obey Me and I will make you like Myself." According to the essence of this phrase, in exchange for obedience to God, a person obtains the power of "Kun Fayakun" (Be, and it is) like God. This study analytically examines the documentation, hadith jurisprudence, and theological criticism of the content of this statement. The findings indicate that there is no significant source that attributes the phrase "My servant, obey Me..." to any of the Imams (peace be upon them). The presence of certain phrases such as "in some books" and "Dhu'l-Nun said" reinforces the hypothesis that this phrase entered Shia narrations from non-original Islamic sources with a Sufi and exaggerated flavor. From the eighth century onwards, the figure accused of exaggeration, such as Hafiz Rajab Bursi, is the one to whom this phrase has been most frequently attributed in later periods. Observations in hadith jurisprudence indicate the instability of the text, its contradiction with the verse "There is nothing like unto Him," and its inconsistency with monotheistic literature and the sayings of the Imams of the Ahl al-Bayt (peace be upon them). Based on theological criticism and according to the narrations of the Imams (peace be upon them), the concept of command or "Kun Fayakun" (creation of something out of nothing) is exclusively attributed to God in such a way that, according to arguments and evidence, this capability is not subject to ambiguity, and "Kun Fayakun" is not something that can be given so that it could be obtained through the obedience of the servant. God, based on His will, without any matter, example, or precedent, brings creatures into existence with the command "Be," and they become "and it is."

کلیدواژه‌ها English

My servant
obey Me and I will make you like Myself
theological beliefs
“be
and it is”
Creation out of nothing
  1. - قرآن کریم، ترجمه علی مشکینی، چاپ سوم، قم: الهادی.

    1. ابن بابویه، محمد بن علی، التوحید، تحقیق سید هاشم الحسینی الطهرانی، قم: منشورات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1398ق.
    2. ابن درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، تحقیق رمزی منیر بعلبکی، بیروت: دار العلم للملایین، 1987م.
    3. ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب (ع)، محقق محمدحسین آشتیانی وسید هاشم رسولی، قم، علامه، 1379ق.
    4. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، 1414ق.
    5. ابن‌فهد حلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی‌، بیروت: دار الکتاب العربی، 1407ق.
    6. اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت: الدار الاسلامیة، 1412ق.
    7. ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، ،بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1421ق.
    8. آملی، حیدر بن علی، جامع الأسرار و منبع الأنوار، مقدمه و تحصحیح: هانری کوربن و عثمان اسماعیل یحیی، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1426ق.
    9. بُرسی، حافظ رجب، مشارق أنوار الیقین فی أسرار أمیر المؤمنین(ع)، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
    10. ترکمانی قمی، علی قلی خان، زبور العارفین، تحقیق: على اوسط عبدالعلى زاده (ناطقى)، کتابخانه مجازی فقاهت، بی‌تا.
    11. جامى، عبد الرحمن، أشعة اللمعات، قم: بوستان کتاب، 1383ش.
    12. جعفربن محمد الصادق (ع)، مصباح الشریعة، اعلمی، بیروت: 1400ق.
    13. حر عاملی، محمد بن الحسن بن علی، الجواهر السنیة فی الاحادیث القدسیة، بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
    14. حسینی طهرانی، محمدحسین، الله شناسی، مشهد: علامه طباطبایی، 1426ق.
    15. خرگوشی، عبدالملک بن محمد، تهذیب الاسرار فی اصول التصوف، حاشیه‌نویسی سیّد محمد علی، بیروت:دار الکتب العلمیه، 1427ق.
    16. دیلمى، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلى الصواب، قم: الشریف الرضی، 1412ق.
    17. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان الداودی، بیروت: دار القلم، الدار الشامیة، 1412ق.
    18. رضوی، مرتضی، دو دست خدا، وبسایت بینش نو؛ پایگاه نشرآثار آیت الله مرتضی رضوی، 1387، نشانی:https://binesheno.com/ 
    19. سعادت پرور، علی، جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر دیوان حافظ، تهران: احیاء کتاب، 1382ش.
    20. سمرقندی، نصر بن محمد، تنبیه الغافلین بأحادیث سید الأنبیاء والمرسلین، تحقیق: یوسف علی بدیوی، دمشق: دار ابن کثیر، 1421ق.
    21. سُهروردی، شهاب الدین یحیی، رسائل شیخ اشراق، تحقیق هانرى کربن؛ سید حسین نصر و نجفقلى حبیبى‌، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، 1375.
    22. شبستری، محمود، رساله حق الیقین (حق الیقین فى معرفة رب العالمین)، تهران: یلدا قلم، 1382ش.
    23. شکر، عبدالعلی؛ عبیداوی، هادی؛ فرشادنیا، یوسف. (1400). «انگارۀ انتساب «فرزند» و «ولادت» به خدا، و نقد لوازم آن بر اساس آیات قرآن». پژوهشنامه معارف قرآنی، 12(47)، صص 255-286.
    24. صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم‌، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌، 1981م.
    25. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، 1372.
    26. طبرسی، احمد بن على‌، الإحتجاج على أهل اللجاج، تحقیق محمد باقر خرسان، مشهد: نشر مرتضی، 1403ق.
    27. طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، محقق / مصحح: عباد الله تهرانى، و على احمد ناصح، قم: دار المعارف الإسلامیة، 1411ق.
    28. طوسی، محمدبن محمد، اخلاق محتشمی، تهران: دانشگاه تهران‌، 1377ش.
    29. غزالی، محمد بن محمد، مجموعه رسائل الإمام الغزالی، بیروت، دارالفکر، 1416ق.
    30. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، تحقیق الدکتور مهدى المخزومی الدکتور ابراهیم السامرائی، بیروت: مؤسسة دار الهجرة، 1410ق.
    31. فرشادنیا، یوسف، «بررسی مبانی هستی آفرینی خدا در احادیث اهل بیت (ع)، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: دکتر محمد علی تجری، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، 1402.
    32. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
    33. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدُرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: مؤسسة الوفاء، 1403ق.
    34. ملکشاهی صفت، مصطفی و همکاران، کنکاشی در چیستی و چرایی بسته بودن دست خدا در اندیشه یهود، اهواز: پژوهندگان راه دانش، 1397.
    35. ملکشاهی صفت، مصطفی، برهان تکون الأزواج بر توحید با تأکید بر  روایات معصومین علیهم السلام، رساله دکتری، اساتید راهنما: دکتر حبیب الله دانش شهرکی و دکتر علی اله بداشتی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، 1401.

    36.نباطی، علی بن محمد، الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم، نجف: المکتبة الحیدریة، 1384ق.

    1. نراقی، احمد، مستندالشیعه، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، 1415ق.