پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

رهیافتی بر مفهوم خدا در حدیث، کلام و فلسفه در باب اسما و صفات با تأکید بر دیدگاه غزالی و علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فارغ التحصیل سطح چهار حوزه علمیه فیضیه، دانشجوی دکتری رشته فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه پیام نور تهران جنوب، تهران، ایران
2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه پیام نور تهران جنوب، تهران، ایران
3 دانشیار گروه فلسفه، کلام و اخلاق دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
در این نوشتار کوشش شده است با بازخوانی آرای دو اندیشمند (غزالی و علامه طباطبایی) دربارۀ­ مفهوم خدا با توجه به اسما و صفات الهی؛ علاوه بر تبیین تفاوت دیدگاه­های ایشان در مورد این اسما و صفات­؛ مقایسه­ای تحلیلی در حدیث، کلام و فلسفه بین دو اثر ارزشمند «رسائل توحیدی» از علامه طباطبایی و «المقصد الاسنی» از غزالی صورت گیرد. نگارندگان بر این باورند که دیدگاه­های هر دو اندیشمند باوجود نقاط قوت قابل‌توجه، اختلافاتی نظیر اختلاف در وجه‌تسمیۀ اسما، نسبت اسما و صفات، تعداد اسما، امهات اسما، توقیفی بودن یا نبودن اسما و همچنین اسم اعظم را شامل می­شود که علامه با نگاهی فلسفی و تفسیری این مطالب را تبیین می­کند و غزالی با نگاهی کلامی و حدیثی ‌که با نگاه علامه کاملاً متفاوت است؛ اندیشه خود را مطرح می­کند. امتیاز این تحقیق بر این امر استوار است که مقایسه بین فلسفه و کلام و حدیث را با نگاهی نو با محوریت اسما و صفات بیان می­کند و البته بررسی این مسئله پیامدهای مهمی در شناخت اسما و صفات نظیر ترتب آن­ها بر یکدیگر و شناخت دستگاه­های الهیاتی دارد و این پیامدها دارای تأثیر بسزایی بر ارتباط انسان باخدا است و موجب قرب انسان به خدا و خدا به انسان می­شود. با توجه به گستردگی بحث اسما و صفات الهی در آثار این دو اندیشمند، مقالۀ حاضر بحث مفهوم «خدا» را با توجه به مقایسه و تحلیل اثری شاخص در همین زمینه از امام محمد غزالی و علامه طباطبایی موردبررسی قرار داده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An approach to the concept of God in Hadith, Theology, and Philosophy on the subject of names and attributes with emphasis on the views of Ghazali and Allameh Tabataba'i

نویسندگان English

Reza Esfandiary 1
Hasan Abasi Hossein Abadi 2
Reza Rasouli Sharabyani 2
Gholamhosain Khedri 3
1 Graduate of the fourth level of the Feyziyyah Seminary, PhD student in Islamic Philosophy and Theology, Payam Noor University, South Tehran, Tehran, Iran
2 Associated Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Payam-e-Noor University, South Tehran, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Philosophy, Theology and Ethics, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

In this article, an effort has been made to revisit the views of two thinkers (Ghazali and Allameh Tabatabaei) regarding the concept of God with reference to the divine names and attributes. In addition to explaining the differences in their views on these names and attributes, an analytical comparison in hadith, kalam (Islamic theology), and philosophy is carried out between two valuable works: "Rasa'el al-Tawhid" by Allameh Tabatabae’i and "Al-Maqsad al-Asna" by Ghazali. The authors believe that despite the significant strengths of both thinkers' views, there are differences such as the differences in the naming conventions of the names, the relationship between the names and attributes, the number of names, the principal names, the fact whether the names are prescribed or not, and also the Greatest Name (Ism al-A'zam). Allameh explains these topics with a philosophical and interpretative perspective, while Ghazali presents his thoughts with a theological and hadith-based perspective, which is entirely different from Allameh's view. The advantage of this research lies in expressing the comparison between philosophy, theology, and hadith with a new approach focusing on the names and attributes. Moreover, examining this issue has significant implications for understanding the names and attributes, such as their hierarchical arrangement and the recognition of theological systems. These implications greatly impact the relationship between humans and God, leading to a closer connection between humans and God, and vice versa. Given the extensive discussion of the divine names and attributes in the works of these two thinkers, the present article examines the concept of "God" by analyzing and comparing prominent works in this field by Imam Muhammad Ghazali and Allameh Tabatabaei.

کلیدواژه‌ها English

Concept of God
Ghazali
Allama Tabataba'I
names
attributes
  1.  

    - القرآن الکریم

    1. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، دار صادر، بیروت- لبنان 1414 ق.
    2. حواری نسب، احمد، ترجمه المقصد الاسنی فی شرح اسماء الله الحسنی، احسان، 1375ش.
    3. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القرآن، دفتر نشر الکتاب، 1404ق.
    4. صدر المتألهین، شرح اصول کافى، کتاب 3 توحید، ترجمه محمد خواجوى، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، تهران، 1366ش.
    5. صدوق، محمد بن علی بن بابویه، التوحید، تهران 1285ش.
    6. طباطبایی، محمد حسین، المیزان، جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم، 1378ش.
    7. طباطبایی، محمد حسین، رسائل توحیدی، بوستان کتاب، قم 1388ش.
    8. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، موسسه الاعلمی‌للمطبوعات، بیروت – لبنان 1995م.
    9. غزالی طوسی، حجه الاسلام امام محمد، زاد آخرت، تهران 1352ش.
    10. غزالی، ابوحامد محمد، مشکاه النوار، ترجمه صادق آیینه وند، تهران 1357ش.
    11. غزالی، امام محمد، الاقتصاد فی الاعتقاد، ترجمه پرویز ر مانی، تهران، نشر حدیث امروز 1386ش.
    12. غزالی، محمدبن محمد، المقصد الاسنی فی شرح اسماء الحسنی، مکتبه القرآن، قاهره، مصر، 13 هجری.
    13. قرشی بنابی، علی اکبر، قاموس قرآن، دار الکتب الاسلامیه، تهران 1386ش.
    14. قیصری رومی، محمد داود، شرح فصوص الحکم، شرکت انتشارات علمی‌و فرهنگی ، 1386ش.
    15. کلینی، محمد، اصول کافی، تهران قائم آل محمد، 1385ش.
    16. مصباح یزدى، آموزش فلسفه، انتشارات موسسه امام خمینی(ره)، قم، 1391ش.
    17. مصطفوی، حسن‌، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران 1385ش.
    18. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیه، تهران 1387ش.