پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

رهیافتی بر دیدگاه متکلمان دربارۀ لزوم قرشی بودن خلیفه و نسبت آن‌ با نفی برتری قبیلگی در حدیث و قرآن (آیه سیزده سوره حجرات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
هادی غلامرضائی
فارغ التحصیل دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/thr.2025.2052990.1081
چکیده
مطابق آیۀ سیزدهم سورۀ حجرات هیچ قبیله‌ای بر قبیله دیگر برتر نیست و تنها ملاک برتری «تقوا» است. این از یک‌سو و از سوی دیگر، به باور نوع متکلمان و بر اساس روایات «خلفاء اثنی عشر» همه جانشینان پیامبر خدا (ص) و امامان امت اسلامی باید تا قیامت از قبیلۀ قریش یا خاندان پیامبر باشند. سؤالی که پیش‌ می‌آید این است که با توجه به لزوم عرضۀ احادیث به قرآن، این روایت با آیۀ سیزدهم سورۀ حجرات موسوم به «آیۀ شعوبیه» چه نسبتی دارد؟ آیا مخالف آن است و درنتیجه باید کنار گذاشته شود یا با آن منافاتی ندارد و قابل‌جمع است؟ در این مقاله با شیوۀ کتابخانه‌ای و روش توصیفی ـ تحلیلی به این سؤال پاسخ می‌دهیم. مطابق این پژوهش تعارض حدیث با آیه بدوی و ظاهری است و نه مستقر و واقعی و درنتیجه، احادیث لزوم «قرشی بودن» امام و خلیفه با قرآن منافاتی ندارد؛ چراکه اولاً قرشی بودن در خلافت و امامت «طریقیت» دارد و نه «موضوعیت». ثانیاً «قرشی» در احادیث ائمۀ اثنی عشر  «عنوان مشیر» است.
کلیدواژه‌ها
خلفای اثنی عشر
آیه شعوبیه
قرشی بودن امام
قاعدۀ لطف

عنوان مقاله English

An approach to the theologians' view on the necessity of the caliph being a Quraysh and its relation to the negation of tribal superiority in the Hadith and the Quran (verse thirteen of Surah Al-Hujurat)

نویسنده English

Hadi Gholamrezaii
Graduated with a PhD in Quran and Hadith Sciences from Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

According to verse 13 of Surah Al-Hujurat, no tribe is superior to another tribe, and the only criterion for superiority is 'piety'. But according to the narration of the 'Twelve Caliphs', all the successors of According to the theologians and based on the hadiths of the "Twelve Caliphs", all successors of the Prophet of God (PBUH) and the Imams of the Islamic Ummah must be from the Quraysh tribe or the Prophet's family until the Day of Judgment. The question is, given the necessity of presenting hadiths to the Quran, what is the relationship of this narration to the thirteenth verse of Surah Al-Hujurat? Is it against it or does it not contradict it? Here, we answer this question using a library-based approach and descriptive-analytical method. According to this research, the requirement that the Imam and Caliph be from Quraysh does not contradict the Quran; because being a Quraysh in the caliphate and imamate is the way to recognize the Imam and Caliph, not a condition, and being a Quraysh is an example of the principle of lutf. In other words, 'Qurashi' in the hadiths of the Twelve Imams is a title that is not itself the subject of imamate and caliphate, but rather refers to the real subject, namely the Caliphs and Imams chosen by God.

کلیدواژه‌ها English

the Twelve Caliphs
Verse 13 of Surah Al-Hujurat
the Imam being from Quraysh
Principle of Lutf

  1. - قرآن کریم

    1. ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفى الباز، 1419ق.
    2. ابن‌بابویه، علی، الإمامة و التبصرة من الحیرة، قم، مدرسة الإمام المهدی (ع)، 1363ش.
    3. ابن‌حزم، علی، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1416ق.
    4. ابن‌خلدون، عبدالرحمن، مقدمۀ ابن‌خلدون، ترجمۀ محمدپروین گنابادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1375ش.
    5. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1410ق.
    6. ابوزهره، محمد، تاریخ المذاهب الاسلامیه، قاهره، دارالفکرالعربی، 1996م.
    7. ابوشباب، احمدعوض، الخوارج تاریخهم، فرقهم، و عقائدهم، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1426ق.
    8. احمدبن‌حنبل، مسند، بیروت، موسسه الرساله، 1416ق.
    9. احمدی نورآبادی، مهدی، عرضه حدیث بر قرآن، قم، پژوهشگاه قرآن و حدیث، 1394ش.
    10. احمدى میانجى، على، مکاتیب الرسول صلى الله علیه و آله، قم، دار الحدیث، 1419ق.
    11. اشعری، علی، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر، 1400ق.
    12. ایجی، عضدالدین، شرح المواقف، قم، الشریف الرضی، بی‌تا.
    13. آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، 1369ش.
    14. بخارى، محمد، صحیح بخارى، قاهره، وزارة الاوقاف، 1410ق.
    15. بغدادی، عبدالقاهر، اصول الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1401ق.
    16. ثعلبی، احمد، الکشف و البیان. بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1422ق‏.
    17. حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین. بیروت، دار التاصیل، 1435ق.
    18. حلی، حسن، کشف المراد، قم، مؤسسة الإمام الصادق (ع)، 1382ش.
    19. جمعی از نویسندگان، معارف کلامی شیعه؛ کلیات امامت، قم، سمت و دانشگاه ادیان و مذاهب، 1393ش.
    20. ربانی گلپایگانی، علی، امامت در پرتو عقل و وحی، قم، انتشارات حکمت اسلامی، 1392ش.
    21. زمخشری، محمود، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق.
    22. سبحانی، جعفر، دانشنامه کلام اسلامی، قم، موسسه امام صادق (ع)، 1387ش.
    23. سرخسی، شمس الدین، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، 1414ق.
    24. سمرقندی، نصر، بحر العلوم، بیروت، دار الفکر، 1416ق.
    25. سیدرضی، محمد، نهج‌البلاغه، قم، مؤسسة دار الهجرة، 1414ق.
    26. شهرستانی، محمد، الملل و النحل، بیروت، دار المعرفة، 1415ق.
    27. صدوق، محمد، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، تهران، جهان، بی‌تا.
    28. صفار، حسن، بصائر الدرجات، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1404ق.
    29. طباطبایى، سید محمدحسین، المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، 1390ق.
    30. طبرانی، سلیمان، المعجم الکبیر. قاهره، مکتبة ابن‌تیمیة، بی‌تا.
    31. طبرسی، فضل، إعلام الورى بأعلام الهدى، تهران، اسلامیه، 1390ق‏.
    32. طبرى، محمد، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بی‌نا، بی‌تا.
    33. طوسی، محمد، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت، دار الأضواء، 1406ق.
    34. __________، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا‏.
    35. __________، الغیبة، قم، دار المعارف الإسلامیة، 1411ق.
    36. __________، تهذیب الأحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1365ق.
    37. عاملی، جعفرمرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دار الحدیث، 1385ش.
    38. غلامرضائی، هادی، «ارشادی بودن نصوص امامت»، حکمت کریمان، 1403ش، 3(8)، 121-143.
    39. فاضل مقداد، الأنوار الجلالیة، مشهد، آستان مقدس رضوی، 1378ش.
    40. فاضل موحدی لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، قم، فیضیه، 1377ش.
    41. فخررازی، محمد، مفاتیح الغیب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1430ق‏.
    42. قاضی عبدالجبار، المغنی فی أبواب التوحید و العدل، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا. (کتابخانه کلام اسلامی نور)
    43. قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، 1364ش.
    44. قمی، علی، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، 1363ش‏.
    45. قندوزی حنفی، سلیمان، ینابیع المودة، قم، دار الأسوة للطباعة و النشر، 1416ق.
    46. کحالة، عمر. معجم قبایل العرب، بی‌جا، مؤسسة الرسالة، بی‌تا.
    47. کعبی، عباس و الهام، محمدنبی، «شرایط حاکم اسلامی از منظر فریقین»، فقه امامیه، 1393ش، 2، 31-59.
    48. کلبانی العمانی، خلیفه عبید، الائمة من قریش من بنی‌هاشم، بحرین، دار العصمه، 1428ق.
    49. کوفی، فرات، تفسیر فرات الکوفی، تهران، وزارت الثقافة و الإرشاد الإسلامی، 1410ق.
    50. کشى، محمد، رجال الکشی (إختیار معرفة الرجال‏)، مشهد، نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.
    51. کلینى، محمد، الکافی، تهران‏، دار الکتب الإسلامیه، 1407ق.
    52. لجنة الفقه المعاصر، الفائق فی الاصول، قم، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، 1441ق.
    53. ماتریدی، محمد، تأویلات أهل السنة، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1426ق.
    54. محمدی خراسانی، علی، شرح کفایة الأصول، قم، الامام الحسن‌بن‌علی (علیهماالسلام)، 1391ش.
    55. معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، تمهید، 1384ش.
    56. مقاتل‌بن‌سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن‌سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1423ق‏.
    57. نعمانی، محمد، الغیبة، تهران، نشر صدوق، 1397ق‏.
    58. نیشابورى، مسلم، صحیح مُسلم، قاهره، دار الحدیث، 1412ق.
    59. واحدی، علی، أسباب نزول القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419ق.
    60. هلالى، سلیم‌بن‌قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، قم، الهادی، 1405ق.
پژوهش های حدیثی -کلامی
دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4
شماره پاییز و زمستان 1403
دی 1403
صفحه 29-44