پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

نقد و بررسی ادعاهای مخالفان تشیع در باب اصالت تاریخی باور کلامی برائت در سدۀ نخست هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ابوالفضل محمدی 1
سید علی حسینی زاده خضرآبادی 2
1 دانش‌پژوه سطح چهار کلام امامیه، مرکز تخصصی معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام، قم، ایران و دانشجوی دکتری کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران
2 استادیار، تاریخ کلام، پژوهشکده کلام اهل‌بیت علیهم‌السلام، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
10.22034/thr.2025.2053949.1085
چکیده
باور کلامی برائت یکی از باورهای کلامی شیعه است که همواره در طول تاریخ، از سوی مخالفان تشیع اتهاماتی به آن وارد شده است، ازجملۀ این اتهامات، انقطاع تاریخی این اندیشه در قرن نخست و نوپدید بودن آن­ در دوره­های متأخر یا عدم اصالت این باور کلامی و عاریه­ای ‌بودن آن از اندیشه­های بیرون از اسلام است. این نوشتار پس از نشان­دادن اهمیت و خاص­بودن این باور کلامی در آثار حدیثی و کلامی امامیه، درصدد پاسخ به این اتهامات برآمده­ و با روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، ابتدا نشان داده­­شده که اصل باور کلامی برائت (برائت عام) ریشه در قرآن و احادیث نبوی دارد و سپس با بررسی روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام و هم‌چنین گزارش‌های تاریخی مربوط به سدۀ نخست  هجری، نشان داده­شده که اندیشۀ برائت  از دشمنان و مخالفان اهل‌بیت علیهم‌السلام (برائت خاص) در سدۀ نخستین هجری، علاوه‌براین‌که  در جامعۀ اسلامی  بر محوریت اهل‌بیت علیهم‌السلام ظهور و بروز داشته، در میان اصحاب و پیروان آن­ها نیز باورمندانی داشته است. درنتیجه به این مهم دست یافته شد که علاوه‌بر اصل باور کلامی برائت که ریشه در منابع اسلامی سدۀ نخست  دارد، برائت به معنای خاص نیز در سدۀ نخستین هجری از اصالت تاریخی برخوردار است.
کلیدواژه‌ها
باور کلامی برائت
آثار حدیثی و کلامی
مخالفان تشیع
اصالت تاریخی
سدۀ نخستین هجری

عنوان مقاله English

Critical Analysis of Opponents' Claims Regarding the Historical Authenticity of the Doctrinal Belief of Bara'at in the First Islamic Century

نویسندگان English

Abolfaz Mohammadi 1
Seysd Ali Hosseinizadeh Khazrabad 2
1 Level 4 scholar in Imam Theology, The Specialized Center for the Teachings of Ahl al-Bayt (peace be upon them), Qom, Iran, and PhD student in Islamic theology, Faculty of Theology, University of Qom, Qom, Iran
2 Assistant Professor, The History of Theology, The Research Institute of the Theology of Ahl al-Bayt (peace be upon them), The Research Institute of Quran and Hadith, Qom, Iran
چکیده English

The doctrinal belief of *Bara'at* is one of the theological principles in Shi'a Islam that has consistently faced accusations from opponents throughout history. Among these accusations are claims regarding the historical discontinuity of this concept in the first century, its emergence as a novel idea in later periods, or its lack of authenticity, suggesting that it was borrowed from ideologies outside Islam. This paper, after highlighting the importance and uniqueness of this doctrinal belief in the hadith and theological works of the Imami school, seeks to address these accusations. Using a library-based method and a descriptive-analytical approach, it first demonstrates that the foundational aspect of the belief in *Bara'at* (general disassociation) is rooted in the Qur'an and prophetic traditions. Additionally, through an examination of the narrations of the Ahlul Bayt (peace be upon them) as well as historical reports from the first Islamic century, it illustrates that the concept of disassociation from the enemies and opponents of the Ahlul Bayt (specific disassociation) was not only evident within the Islamic society centered around the Ahlul Bayt but was also adhered to by their companions and followers. The conclusion establishes that in addition to the foundational belief in *Bara'at*, which is grounded in Islamic sources from the first century, the specific form of *Bara'at* also possesses historical authenticity in the early Islamic period.

کلیدواژه‌ها English

Bara'at (Disassociation)
Hadithic and Theological Impacts
Opponents of Shi'a Islam
Historical Authenticity
First Century AH

  1. - قرآن الکریم.

    1. ابن­ابى­الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، قم؛ کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1378-1383ش.
    2. ابن­أبی­شیبة، عبدالله بن محمد، المصنف، بیروت؛ دارالفکر، 1409ق.
    3. ابن­اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت؛ دارصادر، 1386ش.
    4. ابن­اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم؛ موسسه اسماعیلیان، چاپ چهارم، 1367ش.
    5. ابن­أعثم الکوفی، احمد، الفتوح، بیروت؛ دارالأضواء،1411ق.
    6. ابن­جوزی، سبط، تذکرة الخواص، قم؛ منشورات الشریف الرضی، 1418ق.
    7. ابن­حبان، ابوحاتم محمد، المجروحین، حلب؛ دارالوعی، 1396ق.
    8. _____، صحیح ابن حبان، بیروت؛ مؤسسة الرسالة، چاپ دوم، 1414ق.
    9. ابن­حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت؛ مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، 1390ش.
    10. _____، تهذیب التهذیب، بیروت؛ دارالفکر، 1404ق.
    11. _____، مقدمه فتح الباری، بیروت؛ دار احیاء التراث العربی، 1408ق.
    12. _____، الإصابة، بیروت؛ دارالکتب العلمیه، 1415ق.
    13. _____، تقریب التهذیب، بیروت؛ دارالکتب العلمیة، چاپ دوم، 1415ق.
    14. _____، تلخیص الحبیر، بیروت؛ دارالفکر، بی­تا.
    15. _____، فتح الباری، بیروت؛ دارالمعرفة، چاپ دوم، بی­تا.
    16. ابن­حنبل، احمد بن محمد، مسند احمد بن حنبل، بیروت؛ مؤسسه الرساله، 1416ق.
    17. ابن­سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت؛ دارالکتب العلمیه، 1410ق.
    18. ابن­طاووس، على بن موسى، ‏الطرائف، ترجمه داود إلهامى‏، قم؛ نوید اسلام، چاپ دوم، 1374ش.
    19. ابن­عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، بیروت؛ دارالجیل، 1412ق.
    20. _____، الاستذکار، بیروت؛ دارالکتب العلمیه، 2000م.
    21. ابن­عدی، عبدالله، الکامل، بیروت؛ دارالفکر، چاپ سوم، 1409ق.
    22. ابن­عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت؛ دارالفکر، 1415ق.
    23. ابن­عطیه، جمیل حمود، أبهى المداد، بیروت؛ مؤسسة الأعلمی، 1423ق.
    24. ابن­فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه‏، قم؛ مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
    25. ابن­قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، قم؛ انتشارات شریف الرضی، 1413ق.
    26. _____، غریب الحدیث، قم؛ دارالکتب العلمیه، 1408ق.
    27. _____، المعارف، مصر؛ دارالمعارف، چاپ دوم، 1969م.
    28. ابن­کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت؛ دارالکتب العلمیه، 1419ق.
    29. ابن­مزاحم، نصر، وقعه الصفین، قاهره؛ الموسسه العربیه، چاپ دوم، 1382ش.
    30. ابوالصلاح الحلبی، تقی بن نجم، تقریب المعارف، قم؛ الهادی، 1404ق.
    31. ابوعوانه، یعقوب بن اسحاق، مسند ابی عوانه، بیروت؛ دارالمعرفه، چاپ دوم، 1429ق.
    32. احمد بن حسین، ابن غضائری، الرجال، قم؛ دارالحدیث، 1422ق.
    33. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، تبریز؛ بنی‌هاشم، 1381ق.
    34. اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق‏، تهران؛ مرکز انتشارات علمى و فرهنگى‏، چاپ دوم، 1360ش.
    35. اعتصامی، عبدالمجید، «مفهوم شناسی برائت و جایگاه آن در کتاب و سنت»، فصلنامه امامت پژوهی، 1397ش، شماره 24، 39-75.
    36. امین مصری، احمد، فجر الاسلام، بیروت؛ دارالکتاب العربی، چاپ دهم، 1969م.
    37. امینی، عبدالحسین، الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب‏، قم؛ مرکز الغدیر، 1416ق.
    38. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره؛ وزارة الاوقاف، چاپ دوم، 1410ق.
    39. برقى، احمد بن محمد، المحاسن‏، قم؛ دارالکتب الإسلامیة، چاپ دوم، 1371ق.
    40. بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، بیروت؛ دارالکتب العلمیه، چاپ سوم، 1424ق.
    41. جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، بیروت؛ موسسة المحمودی، 1400ق.
    42. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت؛ دارالتاصیل، 1435ق.
    43. حلى، حسن بن یوسف، منهاج الکرامة، مشهد؛ مؤسسة عاشورا، 1379ش.
    44. _____، ‏رجال العلامة الحلی، قم؛ الشریف الرضی، چا‏پ دوم، 1402ق.
    45. حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم؛ مؤسسة آل البیت علیهم السلام، 1413ق.
    46. خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، قم؛ انوار الهدی، چاپ دوم، 1423ق.
    47. دار قطنی، علی بن عمر، العلل، ریاض؛ دار طیبة، 1405ق.
    48. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام، بیروت؛ دارالکتاب العربی، 1407ق.
    49. _____، سیر أعلام النبلاء، بیروت؛ مؤسسة الرسالة، چاپ نهم، 1413ق.
    50. _____، المغنی فی الضعفاء، بیروت؛ دارالکتب العلمیة، 1418ق.
    51. _____، میزان الاعتدال، بیروت؛ دارالمعرفه، بی­تا.
    52. سامی نشار، علی، نشأة الفکر، قاهره؛ دارالسلام، 1429ق.
    53. سماوی، محمد بن طاهر، ابصار العین فی انصار الحسین علیه‌السلام، قم؛ مرکز الدراسات الاسلامیه لحرس الثوره، 1419ق.
    54. سید مرتضی، الانتصار، قم؛ دفتر انتشارات اسلامی، 1415ق.
    55. شهرستانى، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، قم؛ الشریف الرضی، چاپ سوم،‏ 1364ش.
    56. شیخ صدوق، الخصال، قم؛ جامعه مدرسین، 1362ق.
    57. _____‏، الأمالی، تهران: کتابچی، چاپ ششم، 1376ش.
    58. _____، علل الشرائع، قم؛ کتاب فروشی داوری، 1385ش.
    59. _____، من لایحضره الفقیه‏، قم؛ جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1413ق.
    60. _____، الاعتقادات، قم؛ ‏کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، 1414ق.
    61. شیخ طوسی، رجال الطوسی، قم؛ مؤسسة نشر اسلامی، چاپ سوم‏، 1373ش.
    62. _____، تلخیص الشافی، قم؛ انتشارات المحبین،‏ 1382ش.
    63. _____، التبیان، بیروت؛ دار احیاء التراث العربی، بی­تا.
    64. _____، الأمالی، قم؛ دارالثقافه، 1414ق.
    65. شیخ مفید، الأمالی، قم؛ کنگره شیخ مفید، 1413ق.
    66. _____، المقنعة، قم؛ کنگره شیخ مفید، 1413ق.
    67. _____، أوائل المقالات‏، قم؛ کنگره شیخ مفید، 1413ق.
    68. _____، الارشاد، بیروت؛ دارالمفید، چاپ دوم، 1414ق.
    69. صحیفه سجادیه.
    70. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم؛ کتابخانه آیت الله مرعشی، چاپ دوم، 1404ق.
    71. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمد باقر موسوی،‏ قم؛ جامعه مدرسین، چاپ پنجم، 1374ش.
    72. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، بیروت؛ دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، بی­تا.
    73. طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج، مشهد؛ نشر مرتضى، 1403ق.
    74. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران؛ انتشارات اساطیر، چاپ سوم، 1369ش.
    75. _____، تاریخ الطبری، بیروت؛ دارالتراث، چاپ دوم، 1967م.
    76. طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران؛ انتشارات اسلام، چاپ دوم، 1374ش.
    77. عاملی، سید محسن امین، أعیان الشیعة، بیروت؛ دارالتعارف للمطبوعات، بی­تا.
    78. عجلی، احمد بن عبدالله، معرفه الثقات، مدینه منوره؛ مکتبه الدار، 1405ق.
    79. عقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الکبیر، بیروت؛ دارالکتب العلمیة، چاپ دوم، 1418ق.
    80. فتال نیشابورى، محمد بن احمد، روضة الواعظین، قم؛ انتشارات رضى، 1375ش.
    81. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت؛ دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق.
    82. فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین‏، قم؛ نشر هجرت، چاپ دوم، 1409ق.
    83. قاضى عبدالجبار، تثبیت دلائل النبوة، قاهره؛ دارالمصطفی، بی­تا.
    84. قرطبی، احمد بن عمر، المفهم، بیرت؛ دار ابن کثیر، 1417ق.
    85. قشیری نیشابوری، مسلم به حجاج، صحیح مسلم، قاهره؛ دارالحدیث، 1412ق.
    86. قمی، عباس، مفاتیح الجنان، تحقیق علی آل­کوثر، بی­جا؛ مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه، بی­تا.
    87. کراجکی، محمد بن علی، التعجب، قم؛ دارالغدیر، 1421ق.
    88. _____، کنز الفوائد، قم؛ دارالذخائر، 1410ق.
    89. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
    90. کفعمى، ابراهیم بن على، ‏المصباح الکفعمی، قم؛ دارالرضی، چاپ دوم، 1405ق.
    91. مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم؛ موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1431ق.
    92. متقی هندی، علاء الدین، کنز العمال، بیروت؛ مؤسسة الرسالة، 1409ق.
    93. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار، بیروت؛ دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.
    94. مزی، جمال الدین، تهذیب الکمال، بیروت؛ موسسه الرساله، چاپ دوم، 1409ق.
    95. مظفر، محمدحسن، دلائل الصدق، قم؛ موسسه آل­بیت علیهم السلام، 1422ق.
    96. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران؛ دارالکتب الاسلامیه، 1374ش.
    97. موسوی زنجانی، سید ابراهیم، عقائد الامامیه، بیروت؛ موسسه الاعلمی، 1413ق.
    98. ناشئ اکبر، عبدالله بن محمد، مسائل الإمامة، قم؛ مرکز مطالعات ادیان و مذاهب، 1386ق.
    99. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم؛ ‏ مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ ششم، 1365ش.
    100. نسائی، احمد بن علی، السنن الکبری، بیروت؛ دارالکتب العلمیه، 1411ق.
    101. نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، بیروت؛ دارالاضواء، چاپ دوم، 1404ق.
    102. هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، قم؛ الهادی، 1405ق.
    103. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت؛ دارصاد، بی­تا.
پژوهش های حدیثی -کلامی
دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4
شماره پاییز و زمستان 1403
دی 1403
صفحه 45-60