پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

رهیافتی بر سازگاری توکل و توصیه به کار در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
2 پژوهشگر پسادکترا، گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
3 استادیار، گروه خانواده، دانشکده فقه و حقوق، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، قم، ایران
چکیده
یکی از مسائل اساسی در جوامع اسلامی، چگونگی تعامل میان توکل (که یکی از مسائل اعتقادی و کلامی است) و توصیه به کار است. برخی دیدگاه‌ها، توکل را به معنای ترک تلاش و انتظار منفعلانه برای دریافت روزی الهی تلقی کرده‌اند، درحالی‌که از دیدگاه دیگر، توکل نیرویی انگیزشی برای تلاش و فعالیت اقتصادی است. این پژوهش با هدف بررسی چگونگی سازگاری میان توکل و توصیه به کار در نهج‌البلاغه انجام‌شده است. روش این پژوهش تحلیل محتوای کیفی است که در آن خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه بررسی‌شده‌اند. سؤال پژوهش این است که چگونه مفهوم توکل در نهج‌البلاغه با توصیه به کار، تقدیر الهی و خودکفایی سازگار است؟ فرضیه پژوهش این است که امام علی (ع) توکل را نه‌تنها متضاد با تلاش نمی‌دانند، بلکه آن را محرکی برای کار و خودکفایی معرفی کرده‌اند. همچنین، مفهوم تقدیر الهی در نهج‌البلاغه نه به معنای جبر، بلکه به‌عنوان بستری برای تلاش هوشمندانه و استفاده از فرصت‌های موجود تفسیر شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که امیرالمؤمنین (ع) در توصیه‌های خود، کار و تلاش اقتصادی را وظیفه‌ای الهی دانسته و توکل را پشتوانه‌ای برای استقامت در برابر دشواری‌ها معرفی کرده‌اند. بررسی متون نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که تأکید امام علی (ع) بر تلاش و خودکفایی، مبتنی بر نظام معنایی‌ای است که در آن، توکل به‌عنوان پشتوانه‌ای برای افزایش انگیزه و استقامت در مسیر تلاش معرفی‌شده است. درنهایت، آموزه‌های امام علی (ع) الگویی کامل از تعامل میان تلاش انسانی، تقدیر الهی و توکل ارائه می‌دهند که موجب تحقق عدالت اجتماعی و استقلال اقتصادی در جامعه می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Approach to the Compatibility of Trust and Recommendation to Work in Nahj al-Balagha

نویسندگان English

Morteza Hasaninasab 1
Abolhasan Purqorbanizade Badamuye 2
Ali Gholami 3
1 Assistant Professor, Islamic Studies Department, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
2 Postdoctoral Researcher, Islamic Studies Department, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
3 Assistant Professor, Family Department, Faculty of Law and Jurisprudence, Baqir al-Olum University, Qom, Iran
چکیده English

One of the fundamental issues in Islamic societies is the interaction between tawakkul (trust in God), a theological and doctrinal concept, and the recommendation to engage in work. Some perspectives interpret tawakkul as abandoning effort and passively awaiting divine provision, whereas others view it as a motivational force for striving and economic activity. This study aims to examine the compatibility between tawakkul and the recommendation to work in Nahjul-Balagha. The research employs a qualitative content analysis method, examining the sermons, letters, and aphorisms of Nahjul-Balagha. The central question is how the concept of tawakkul in Nahjul-Balagha aligns with the encouragement to work, divine destiny, and self-sufficiency. The hypothesis proposes that Imam Ali (AS) does not regard tawakkul as contradictory to effort; rather, he presents it as a stimulus for work and self-reliance. Moreover, the concept of divine destiny in Nahjul-Balagha is not interpreted as fatalism, but as a framework for intelligent effort and the utilization of available opportunities. The findings indicate that Amir al-Mu'minin (AS), in his guidance, considers work and economic effort a divine obligation and introduces tawakkul as a source of endurance in the face of hardship. A review of Nahjul-Balagha reveals that Imam Ali’s (AS) emphasis on effort and self-sufficiency is grounded in a semantic framework where tawakkul functions as a motivational and sustaining force along the path of striving. Ultimately, the teachings of Imam Ali (AS) offer a comprehensive model for the interaction between human effort, divine destiny, and trust in God—one that fosters social justice and economic independence within society.

کلیدواژه‌ها English

Imam Ali (AS)
Nahjul-Balagha
trust
recommendation to work
effort
  1. - قرآن کریم.

    1. ابن ابی الحدید (1959م). شرح نهج‌البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم و عیسی الحبلی، القاهره: بی‌نا.

                                                                   

    1. ابن شعبه حرانی، الحسن بن على. (1404ق). تحف العقول عن آل الرسول (ص)، تحقیق: على أکبر الغفّارى، قم: مؤسسة النشر الإسلامى.
    2. انصاری، خواجه عبدالله. (1981م). منازل السائرین. به کوشش عبدالغفور روان فرهادی. تهران: نشر مولی.
    3. الآلوسی، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانى فى تفسیر القرآن (تفسیر الآلوسى)، بیروت: دار الکتب العلمیه.
    4. آمدی، محمد تمیمی. (1360ش). به تصحیح و مقدمۀ میرجلال الدین حسینی ارموی، تهران: نشر دانشگاه تهران.
    5. آملی، محمد شمس الدین. (1380ش). فرهنگ اصطلاحات و تعریفات (نفایس الفنون). به کوشش بهروز ثروتیان. تهران: نشر فردوس.
    6. جبرئیلی، محمدصفر (1384ش). آیین کشورداری، چاپ دوم، تهران: کانون اندیشمندان.
    7. جرجانی، میرسیدشریف. (1375ق). التعریفات. قاهره: بی‌نا.
    8. جرداق، جرج (1376ش). امام علی (ع)، صدای عدالت انسانی، ترجمۀ سیدهادی خسروشاهی، چاپ سوم، قم: خرم.
    9. دشتی، محمد (1389ش). ترجمۀ نهج‌البلاغه حضرت امیرالمؤمنین (ع)، چاپ اول، قم: اتقان.
    10. ری‌شهری، محمد. (۱۳۶۲ش). میزان الحکمه، قم: نشر مکتب الاعلام الاسلامی.
    11. صادقی تهران، محمد. (1365ش). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم: انتشارات فرهنگى اسلامى.
    12. طباطبائى، سید محمّد حسین. (1374ش). المیزان فى تفسیر القرآن، ترجمۀ سید محمد باقر موسوى همدانى، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
    13. عطاران طوسی، علی‌اصغر (1385ش). نقش و حقوق کارکنان در سازمان‌ها از دیدگاه امام علی (ع)، چاپ دوم، قم: بوستان کتاب.
    14. فاضل هندى، بهاء الدین محمد بن الحسن الاصفهانى. (بی‌تا)، کشف اللثام، قم: مکتبة آیة الله المرعشى النجفى.
    15. قنبری، بخشعلی. (1389). توکل در نهج‌البلاغه. دوفصلنامۀ اسلام پژوهی. شماره 4، بهار و تابستان 1389ش. ص61 – 84.
    16. کراجکی، محمد بن علی. (1369ش). کنز الفوائد. قم: دار الذخائر.
    17. کلینى، محمّد بن یعقوب. (1401ق). الکافى، تحقیق: على اکبر غفّارى، بیروت: دار صعب- دار التعارف.
    18. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحارالانوار، بیروت: نشر دار الاحیاء التراث العربی.
    19. مجیدی، حسن و مقری، فاطمه. (1393). جایگاه کار و تقسیم کار در نهج‌البلاغه، مجله پژوهشنامۀ علوی، سال پنجم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان 1393، ص117 – 99.
    20. ، على بن أحمد الواحدى. (1415ق). الوسیط فى تفسیر القرآن المجید. تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة.