پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

اعتبارسنجی روایت انحصار طهارت ولادت در شیعیان از منظر فقهی و کلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار و عضو هیئت‌علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم، ایران
2 دانشجوی کارشناسی‌ارشد علوم حدیث، گرایش نهج‌البلاغه، دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم، ایران
3 دانش آموخته کارشناسی‌ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران
چکیده
حدیث انحصار طهارت ولادت در شیعیان منقول از امام باقر (ع) در کتاب کافی، زمینه­ساز انتقاداتی بر عقاید کلامی شیعه و منابع حدیثی مکتب اهل‌بیت (ع) گردیده است که بر ضرورت تحقیق در دلالت آن می‌افزاید. نوشتار حاضر، ضمن بررسی سندی، درصدد تحلیل دلالی و فقه‌الحدیثی حدیث مزبور با رویکرد تحلیلی ـ انتقادی جهت کشف معنایی استوار است. یافته­های تحقیق نشان می­دهد که سند حدیث با اشکالاتی جدی مواجه است و ردپایی از غلو در سند آن وجود دارد. متن حدیث نیز تفرّد محتوایی داشته و پذیرش صدور چنین سخنی از معصوم را دشوار می­نماید. واژه «بغی» به‌کاررفته در حدیث، هرگونه امری مانند حرام‌خواری یا پرداخت نکردن حقوق الهی - ازجمله خمس – را که سبب «ناپاکی ولادت فرزندان» ­شود، در برمی­گیرد. ازاین‌رو، فرزندان غیر شیعه به دلایلی چون نپرداختن خمس، ولادت مشروعی ندارند. به­علاوه، این مبحث از حوزه­ کلامی نیز قابل‌بررسی است؛ چراکه مفهوم «بَغی»، اصطلاحی کلامی و ناظر به امر ولایت و خروج بر امام معصوم (ع) نیز ‌­هست که در روایت مدنظر، با توجه به شواهد دست­یافته در پژوهش، این رویکرد نیز محتمل است. همچنین، روایت مذکور ازجمله اعتقادات ثانویه­ بوده و ازآنجاکه قرائن نمی‌تواند مُنتج به احراز صدور این کلام از معصوم (ع) باشد، شیعه الزامی به پذیرش آن ندارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Validation of the narrative of the exclusive purity of birth among Shiites from a jurisprudential and theological perspective

نویسندگان English

Mohsen Rafaat 1
Zohreh Kashani 2
Behnaz MohammadKazemi 3
1 Assistant professor and member of the academic staff of the Department of Quranic and Hadith Sciences, Hazrat Masoumeh University, Qom, Iran
2 Master's student in Hadith Sciences in the Field of Nahj al-Balagha, Hazrat-e Masoumeh University, Qom, Iran
3 Master`s Graduate in Quran Sciences and Hadith, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran
چکیده English

The hadith concerning the exclusivity of purity of birth among Shi’as, narrated from Imam Baqir (pbuh) in the book Al-Kafi, has led to criticisms of Shi’a theological beliefs and the hadith sources of the Ahl al-Bayt (pbuth) school, underscoring the necessity of researching its implications. This article, while examining the chain of narration, aims to analyze the meaning and the jurisprudence of hadith (fiqh al-hadith) of the said hadith with an analytical-critical approach to uncover a robust meaning. The research findings indicate that the hadith’s chain of narration faces serious flaws, and traces of extremism are present in its chain. The text of the hadith also possesses unique content, making it difficult to accept that such a statement was uttered by an infallible Imam (Ma’sum). The term “baghy” used in the hadith encompasses any matters such as unlawful earnings or non-payment of divine rights – including Khums (alms tax) – that result in the impurity of offspring. Therefore, non-Shi’a children, for reasons such as not paying Khums, don’t have a legitimate birth. Furthermore, this topic can also be examined from a theological perspective, as the concept of “baghy” is a theological term referring to the matter of leadership (wilayah) and rebellion against an infallible Imam (pbuh). Given the evidence found in the research, this approach is also plausible in the considered narration. Additionally, the aforementioned narration is considered a secondary belief, and since the contextual evidence cannot conclusively establish the utterance of this statement by an infallible Imam (pbuh), Shi’as are not obligated to accept it.

کلیدواژه‌ها English

"Illegitimate children"
"Pure of birth"
"Legitimate birth"
"Shia Theology"
"Hadith criticism"
  1. - قرآن کریم.

    1. ابن‌اثیرجزری، علی‌بن‌محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر، 1385ق.
    2. ابن‌عساکر، علی‌بن‌الحسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دارالفکر، 1995م.
    3. ابن‌غضائری، احمد‌بن‌حسین، رجال ابن‌الغضائری، قم: اسماعیلیان، 1364ق.
    4. ابن‌فارس، احمد‌، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الأعلام الإسلامی‏، 1404ق.
    5. ابن‌قولویه، جعفربن‌محمد، کامل الزیارات، نجف: دارالمرتضویه، 1356ش.
    6. ابن‌مردویه­الإصفهانی، أحمد‌بن‌موسی، مناقب علی‌بن‌أبی­طالب (ع) و ما نزل من القرآن فی علی (ع)، قم: دارالحدیث، 1424ق.
    7. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم، لسان العرب، بیروت: دارصادر، 1414ق.
    8. احسانی‌فرلنگرودی، محمد، اسباب اختلاف الحدیث، قم: دارالحدیث، 1386ش.
    9. احمدوند، محسن، جرایم امنیتی در فقه، تهران: معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی، دفتر گسترش تولید علم، 1387ش.
    10. احمدی‌روئین، سیدجمال؛ ناصری‌مقدم، حسین؛ سلطانی، عباسعلی، «عدم ارث‌بری فرزند نامشروع از والدین طبیعی در بوته نقد»، جستارهای فقهی و اصولی، 1396ش، ش 8، صص 37-63.
    11. استرآبادى، على، تأویل الآیات الظاهرة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1409ق.
    12. اصفهانی‌غروی، محمدحسین، نهایة الدرایة فی شرح الکفایة، قم: مؤسسة آل­البیت (ع)، 1414ق.
    13. امیدوار، جنان؛ مطیع، مهدی، «مفهوم‌شناسی بغی در آیات و روایات»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، 1400ش، ش29، صص 23-47.
    14. انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، تحقیق: لجنة تحقیق تراث الشیخ الأعظم، قم: الفکر الإسلامی، 1419ق.
    15. __________، کتاب المکاسب، قم: الفکر الإسلامی، 1413ق.
    16. بحرانی، هاشم‌بن‌سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: موسسة البعثة، 1415ق.
    17. برقی، محمد‌بن‌خالد، المحاسن، تحقیق: جلال­الدین محدث، قم: دارالکتب الاسلامیه، 1371ق.
    18. بلاذری، احمدبن­یحیی، انساب الأشراف، بیروت: دارالفکر، 1417ق.
    19. تجری، محمدعلی؛ شکریان، محترم، «مفهوم­شناسی بغی در تفسیر آیه 9 حجرات»، مطالعات تفسیری، 1398ش، ش37، صص 7-28.
    20. تفرشى، مصطفى‌بن‌حسین، نقد الرجال، قم: موسسة آل­البیت (ع)، 1377ش.
    21. جزری­شافعی، محمد‌بن‌محمد، أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی‌بن‌أبی­طالب کرم­الله­وجهه، اصفهان: مکتبة الإمام ‌امیرالمؤمنین (ع) العامة، بی­تا.
    22. جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد، تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دارالعلم‏، 1376ق.
    23. حافظیان‌بابلی، ابوالفضل، رسائل فی درایة الحدیث، قم: دارالحدیث، 1424ق.
    24. حرعاملى، محمد‌بن‌حسن، وسائل الشیعة، قم: موسسة آل­البیت (ع)، 1409ق.
    25. حسن­زاده، صالح، «نحوه برخورد با بُغات در فقه با تکیه بر قرآن ­کریم»، سراج منیر، 1392ش، ش12، صص 91-118.
    26. حلی، ابن‌داوود، رجال ابن‌داوود، تهران: دانشگاه ­تهران، 1383ق.
    27. حلی، حسن‌بن­یوسف، رجال العلامة الحلی، قم: دارالذخائر، 1411ق.
    28. ____________، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، تحقیق: حسن حسن­زاده‌ آملی، قم: موسسة النشر الإسلامی، 1430ق.
    29. حویزی، عبدعلی­جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعیلیان، 1415ق.
    30. خطیب‌بغدادی، أحمد‌بن‌علی أبوبکر، تاریخ بغداد، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1417ق.
    31. خوش­نصیب، مرتضی، اختلاف الحدیث، قم: دارالحدیث، 1396ش.
    32. خویی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر آثار شیعه، 1410ق.
    33. راغب‌اصفهانى، حسین‌بن‌محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم، 1412ق.
    34. رحیمی­نژاد، اسماعیل؛ صفرخانی، محدثه، «بررسی جرم بغی در فقه امامیه و حقوق ایران»، حقوق اسلامی، 1393ش، ش40، صص 105-134.
    35. رفعت، محسن؛ رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «روایات عاشورایی أنساب ‌الأشراف بلاذری در میزان نقد و بررسی»، حدیث­‌پژوهی، 1396ش، ش17، صص 39-84.
    36. زبیدى، محمد‌بن‌محمدمرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
    37. زرگوش­نسب، عبدالجبار؛ غیبی، معصومه، «بررسی فقهی جرم سیاسی بغی و نقش توبه در تخفیف مجازات آن»، معرفت سیاسی، 1391ش، ش7، صص 107-126.
    38. شحاته، محمدصقر، الشیعة هم العدو فاحذرهم، مصر: دارالعلوم، بی­تا.
    39. شفیعی، حسن؛ موسوی، سیدعباس؛ کاظمی، کاظم، «بغی و ارکان تشکیل­دهنده از منظر فقه و حقوق کیفری ایران»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، 1395ش، ش1، صص 35-48.
    40. شمس‌الدین، ابراهیم، دیوان الصاحب‌بن‌عباد، بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات، 1422ق.
    41. شوشترى، محمدتقى، قاموس الرجال، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1410ق.
    42. صدوق، محمد‌بن‌على، التوحید، تحقیق: هاشم حسینی، قم: جامعه مدرسین، 1398ق.
    43. ____________، من لایحضره الفقیه، تحقیق: علی­اکبر غفاری، قم: انتشارات اسلامى‏، 1413ق.
    44. ____________، الأمالی، تهران: کتابچی، 1376ش.
    45. ____________، علل ‌الشرائع، قم: کتابفروشی داوری، 1385ش.
    46. ____________، کمال ‌الدین و تمام ‌النعمة، تهران: اسلامیه، 1395ق.
    47. ____________، معانی الاخبار، قم: انتشارات اسلامى، 1403ق.
    48. صفار، محمدبن‌حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى‌الله‌علیهم، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، 1404ق.
    49. طباطبایی، سیدمحمدکاظم، منطق فهم حدیث، قم: موسسه امام‌ خمینی (ره)، 1390ش.
    50. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، 1390ش.
    51. طبری­آملی، عمادالدین، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف: مکتبة الحیدریة، 1383ق.
    52. طریحى، فخرالدین‌بن‌محمد، مجمع البحرین، تهران: مرتضوی، 1375ش.
    53. طوسى، محمد‌بن‌حسن، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1407ق.
    54. _____________، الفهرست، نجف: مکتبة ­المرتضویة، بی­تا.
    55. _____________، الرجال، نجف: الحیدریة، 1381ق.
    56. _____________، الأمالی، تصحیح: البعثة، قم: دارالثقافة، 1414ق.
    57. عاملی، حسین‌بن‌عبدالصمد، وصول الأخیار إلی أصول الأخبار، قم: مجمع الذخائر الإسلامیة، 1360ش.
    58. عتر، نورالدین، منهج النقد فی علوم الحدیث، دمشق: دارالفکر، بی­تا.
    59. عصامی‌شافعی، عبدالملک‌بن‌حسین‌بن‌عبدالملک، سمط النجوم العوالی فی أنباء الأوائل و التوالی، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419ق.
    60. عظیم­زاده­اردبیلی، فائزه، «معناشناسی بغی و براندازی در قرآن کریم و نظام حقوقی اسلام»، مطالعات روش‌شناسی دینی، 1394ش، ش2، صص 49-65.
    61. علیانسب، سیدضیاءالدین، صحابه در قرآن، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1393ش.
    62. فاضل‌لنکرانی، محمدجواد، قاعده الزام، قم: مرکز فقهی ائمه ­اطهار، 1391ش.
    63. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، کتاب العین، قم: دارالهجرة، 1409ق.
    64. فیض­کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی (ع)، 1406ق.
    65. فیومى، احمد‌بن‌محمد، المصباح المنیر، قم: دارالهجرة، 1414ق.
    66. قدرتی‌سیاهمزگی، طیبه، «درآمدی بر مسئله بغی و باغی در فقه شیعه و تطبیق آن بر جرم سیاسی»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 1389ش، ش22، صص 125-142.
    67. قرطبی، محمد‌بن‌أحمد، الجامع لأحکام القرآن، قاهره: دارالشعب، 1353ق.
    68. قفاری، ناصربن­عبدالله، أصول مذهب الشیعة الإمامیة الإثنی عشریة، جیزه (مصر): دارالرضا، 1431ق.
    69. ____________، مسألة التقریب بین اهل السنة و الشیعة، بی­جا: دارطیبة، 1428ق.
    70. قمی‌مشهدی، محمد‌بن‌محمدرضا، کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1368ش.
    71. قندوزی، سلیمان‌بن‌إبراهیم، ینابیع المودة لذوی القربی، تحقیق: علی­ اشرف­، قم: دارالأسوة للطباعة و النشر، 1422ق.
    72. کشی، محمد‌بن‌عمر، رجال الکشی، مشهد: دانشگاه مشهد، 1348ق.
    73. کلانتری، علی­اکبر، «واکاوی مفهوم «بغی» و «باغی» و مصداق­شناسی خروج بر امام عادل و چگونگی رفتار نظام اسلامی با باغیان»، اندیشه نوین دینی،1390ش، ش25، صص 89-113.
    74. کلباسى، ابوالهدى، سماء المقال فی علم الرجال، قم: مؤسسة ولی العصر (ع)، 1419ق.
    75. کلینی، محمدبن­یعقوب، الکافی، تحقیق: علی­اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.
    76. ______________، روضة من الکافی، ترجمه: هاشم رسولی­ محلاتی، تهران: علمیه اسلامیه‏، 1364ش.
    77. ______________، بهشت کافی، ترجمه: حمیدرضا آژیر، قم: انتشارات سرور، 1381ش.
    78. مازندرانى، محمدصالح‌بن‌احمد، شرح الکافی (الأصول و الروضة)، تهران: مکتبة الإسلامیة، 1382ق.
    79. مازندرانى‌حائرى، محمد‌بن‌اسماعیل، منتهى المقال فی أحوال الرجال، قم: موسسة آل­البیت (ع)، 1416ق.
    80. مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم: موسسه آل­البیت (ع)، 1431ق.
    81. مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت: داراحیاء التراث‌ العربی، 1403ق.
    82. ___________، مرآة العقول، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1404ق.
    83. مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین، قم: موسسه فرهنگى اسلامى ­کوشانبور، 1406ق.
    84. محقق‌حلی، نجم‌الدین جعفربن­حسن، شرائع الاسلام، مصحح: محمدعلی­ بقال، قم: اسماعیلیان، 1408ق.
    85. مدیرشانه­چی، کاظم، علم الحدیث، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1381ش.
    86. مسعودی، علی‌بن‌الحسین‌بن‌علی، مروج الذهب، قم: دارالهجرة، 1409ق.
    87. مکارم­شیرازى، ناصر، أنوار الفقاهة - کتاب التجارة، قم: مدرسة الإمام ‌‌علی‌بن‌أبی­طالب (ع)، 1426ق.
    88. ___________، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1371ش.
    89. ___________، کتاب النکاح، قم: مدرسه الإمام ‌‌علی‌بن‌أبی­طالب (ع)، 1424ق.
    90. نجاشی، احمد‌بن‌علی، رجال النجاشی، قم: جامعه­ مدرسین، 1407ق.
    91. نجفی‌جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1362ش.
    92. نصیرالدین طوسی، محمدبن­محمد، تجرید الإعتقاد، تهران: مکتب الأعلام الإسلامی‌، 1407ق.
    93. نفیسی، شادی، «معیارهای نقد متن در ارزیابی حدیث»، مقالات و بررسی­ها، 1380ش، ش70، صص 11-44.
    94. نمازى‌شاهرودى، على، مستدرکات علم رجال الحدیث، تهران: فرزند مولف، 1414ق.
    95. نوبهار، رحیم؛ حسینی، سیدجعفر، «نقد فتوای مشهور فقهای امامیه درباره ارث کودکان متولد از رابطه نامشروع»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، 1398ش، ش 88، صص 165-184.
    96. ورعی، سیدجواد، «بررسی مفهومی "بغی"، "محاربه" و "نافرمانی مدنی"»، سیاست متعالیه، 1394ش، ش9، صص 131-151.
    97. هاشمی، سیدحسین؛ محمودی، احمدعلی، «بررسی جرم بغی در فقه و حقوق کیفری ایران»، حقوق تطبیقی، 1401ش، ش118، صص 203-224.
    98. همدانی، آقارضا، مصباح الفقیه، تهران: مکتبة النجاح، بی­تا.