پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

بررسی گونه‌شناسی مسئولیت از نگاه آموزه‌های اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 طلبه سطح سه، گروه کلام اسلامی، حوزه علمیه قم، قم، ایران
چکیده
مسئلۀ مسئولیت، از بنیادی‌ترین مباحث اندیشۀ اسلامی است که هم در حوزۀ کلام و هم در عرصۀ فقه و اخلاق جایگاهی ویژه دارد. آموزه‌های اسلامی با تأکید بر علم و آگاهی، آن را زیربنای مسئولیت‌پذیری انسان معرفی می‌کنند؛ زیرا در منطق قرآن و حدیث، جهل سرچشمۀ بسیاری از انحرافات و مفاسد فردی و اجتماعی است. این پژوهش با عنوان «بررسی گونه‌شناسی مسئولیت از نگاه آموزه‌های اسلامی» می‌کوشد تا با تکیه بر آیات و روایات، ابعاد مختلف مسئولیت انسان آگاه را تحلیل کند. بدین منظور، ضمن توجه به آیۀ شریفۀ «بَعْدَمَا جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ»، مسئولیت‌های ناشی از معرفت در چهار ساحت اعتقادی، عقلانی، فطری و اخلاقی موردبررسی قرارگرفته است. روش تحقیق در این مطالعه، کتابخانه‌ای و توصیفی ـ تحلیلی بوده و از منابع اصلی اسلامی و پژوهش‌های جدید بهره گرفته‌شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در نگاه روایات، علم و آگاهی نه‌تنها امتیاز بلکه تکلیف‌آور است و هر فرد عالم در برابر خود و جامعۀ خویش مسئولیتی چندلایه دارد. از این رهگذر، گونه‌شناسی مسئولیت در اندیشۀ اسلامی بیانگر آن است که معرفت، مرز اصلی تفکیک مسئول و غیرمسئول به شمار می‌رود و می‌تواند مبنای فهم دقیق‌تر تکالیف انسانی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Typological Examination of Responsibility from the Perspective of Islamic Teachings

نویسندگان English

Mohammad Ali Akhavian 1
Aliasghar Nobakht 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran
2 Advanced Seminary Student (Level Three), Department of Islamic Theology, Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

The issue of responsibility is one of the most fundamental topics in Islamic thought, occupying a significant position in both theology and in the domains of jurisprudence and ethics. Islamic teachings, with an emphasis on knowledge and awareness, present it as the foundation of human accountability, since in the logic of the Qur’an and Hadith, ignorance is the source of many individual and social deviations and corruptions. This study seeks to analyze the various dimensions of responsibility attributed to the conscious human being, based on Qur’anic verses and narrations. In particular, by focusing on the noble verse “After knowledge has come to you”, the study examines responsibilities arising from knowledge across four domains: doctrinal, rational, innate, and ethical. The research method is library-based and descriptive-analytical, utilizing both primary Islamic sources and contemporary studies. The findings indicate that, according to narrations, knowledge and awareness are not only privileges but also obligations, and every knowledgeable individual bears a multilayered responsibility toward both self and society. Thus, the typology of responsibility in Islamic thought reveals that knowledge constitutes the primary boundary between the responsible and the non-responsible, and can serve as a basis for a more precise understanding of human duties.

کلیدواژه‌ها English

Responsibility
Science
Quran
Islamic narrations
  1. ابن‌بابویه، محمدبن علی، عیون اخبارالرضا (ع)، تهران، نشر: جهان، ۱۳۷۸.
  2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الشفاء، قم، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، 1405ق.
  3. ابن شعبه حرانی، حسن، تحف العقول، ترجمه بهزاد جعفری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1380.
  4. ابن فارس، احمد بن فارس، معجم­مقاییس اللّغه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1404.
  5. ابن میثم، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه ابن میثم، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1375.
  6. ابن­بابویه، محمدبن علی، الامالی، تهران، کتابچی، 1376.
  7. آذرنوش، آذرتاش، دائره­المعارف بزرگ­اسلامی، تهران، مرکز دایره­المعارف بزرگ اسلامی، 1379.
  8. آشتیانی، جلال­الدین، تاریخ فلسفه اخلاق غرب، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1378.
  9. امین، نصرت بیگم، مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361.
  10. بستانی، فواد افرام، فرهنگ ابجدی، تهران، ناشر: اسلامی، 1375.
  11. تمیمی آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و دررالکلم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1366.
  12. ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، برهان، بی­تا.
  13. حرعاملی، محمدحسین، جهاد با نفس، ترجمه شیخ علی صحت، بی­جاپیام مقدس، 1389.
  14. دهخدا، علی اکبر، لغه­نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، بی­تا.
  15. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق، بیروت، دارالعلم، 1412.
  16. شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنا عشرى، بی­جا، آذرنیا، 1393.
  17. شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار، نجف اشرف، ناشر: المطبعة الحیدریة، بی­تا.
  18. صدرالدین، محمد بن ابراهیم، الحکمه­المتعالیه فی اسفار، قم، انتشارات مکتبه المصطفی، 1368.
  19. صدوق، محمدبن بابویه، التوحید، قم، ناشر: ارمغان طوبی، 1397.
  20. ــــــــــــــــــــــــــــــــ، من لایحضره الفقیه، بیروت، انتشارات دارالاضواء، 1413.
  21. طباطبایی، محمدحسین، نهایه­الحکمه، قم، موسسه النشرالاسلامی، 1365.
  22. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ، المیزان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1397.
  23. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع‌البیان، ترجمه: علی کرمی، قم، فراهانی، 1390.‫
  24. طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناشر: اسلام، 1378.
  25. غزالی، ابوحامد محمدبن محمد، احیاءعلوم الدین، ترجمه: موید الدین محمدخوارزمی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1361.
  26. غیاثی، محمدرضا، لغتنامه قرآن کریم، قم، بنیاد فرهنگی موعود (ع) ، 1389.
  27. الفتال النیشابوری، محمد، روضة‌الواعظین، تحقیق غلامحسین المجیدی، قم، دلیل ما، 1381.
  28. یومی، احمدبن محمد، المصباح المنیر، قم، موسسه دارالهجره، 1414.
  29. قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، ناشر: دار الکتب الإسلامیة، 1412.
  30. کمالی دزفولی، علی، شناخت قرآن، تهران، اسوه، 1374.
  31. کاشانی، فتح­الله بن شکرالله، تفسیرکبیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، علمی، 1336.
  32. کراجکی، محمد بن علی، کنزالفوائد، قم، دار الذخائر، 1369.
  33. لجنه من العلماء، التفسیرالوسیط للقرآن الکریم، مصر، جامعه الازهر، 1413.
  34. متقی، علی بن حسام‌الدین، کنز العمّال، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419.
  35. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، نشر: اسلامیه، 1362.
  36. محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت، 1408.
  37. مخلص، عبدالرؤوف، تفسیر انوار القرآن، بی­جا، ناشر: شیخ الاسلام احمدجام، 1401.
  38. مصباح یزدی، محمدتقی، فلسفه اخلاق، تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی، تهران، نشر بین­الملل، 1380.
  39. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ،فلسفه اخلاق، تهران، انتشارات امیر کبیر، 1382.
  40. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ، در کوچه‌های آفتاب، قم، ناشر: موسسه پژوهشی امام خمینی، 1390.
  41. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1390.
  42. معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات فردوسی، 1381.
  43. مغنیه، محمدجواد، التفسیرالکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1424.
  44. مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب اسلامیه، 1386.
  45. ناصرالسعدی، عبدالرحمن، تفسیر راستین، مترجم: محمدگل گمشادزهی، تهران، احسان، 1394.