پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

تحلیل گفتمان تراث تفسیری امامیه براساس الگوی انتقادی نورمن فرکلاف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، علوم قرآن و حدیث، داشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
چکیده
گفتمان‌کاوی تراث اسلامی، علاوه بر آنکه عرصه‌های جدیدی راجهت تطبیق مباحث زبان‌شناسی نوین بر متون دینی و بررسی ارتباط آنها با فهم این متون فراهم می‌کند می‌تواند دریچه‌ای تازه به فهم دین بگشاید. گوشه‌ای از این نگاه تازه ازآنجاست که اکثر رویکردهای پژوهشی در گفتمان‌کاوی، کاربست اجتماعی زبان و فراتر از صورت‌های زبان‌شناختی را وجهه همت خود قرار می‌دهند. پژوهش حاضر در صدد است با روش توصیفی- تحلیلی، میراث تفسیری امامیه در مدینه را بر اساس الگوی گفتمان انتقادی فرکلاف و با ملاحظه ساختارهای فرهنگی، تربیتی، سیاسی و اجتماعی موجود که متن در بستر آن به وجود آمده، به دریافت تازه‌ای از گفتمان تفسیری امامیه دست یابد. نتایج حاکی از آن است در سطوح سه‌گانه سیر تکوّن گفتمان تفسیری امامیه برآمده از بافت موقعیت و شرایط سیاسی و اجتماعی و فرهنگی جامعه در برهه‌های مختلف تاریخی است که شامل سه دوره پدیداری و تثبیت، دوره توسعه و شکوفایی و درنهایت دوره رکود و افول است. دال مرکزی گفتمان، پافشاری بر احیا و بقای سنت تبیین نبوی از قرآن است که این تلاش، جریان مستمری را رقم زد که در رأس آن ائمه (ع) به‌عنوان کنشگران اصلی (مفسران حقیقی) و در سطوح بعدی شاگردان ایشان به‌عنوان کنش پذیرانی هستند که در تداوم این جریان ایفای نقش می‌کنند. این جریان تفسیری از دوره پدیداری تا دوره افول در تقابل با گفتمان‌های رقیبی است که قدرت ظاهری سیاسی و اجتماعی جامعه را در اختیار دارند. ساختار قدرتی که عرصه را برای اشاعه گفتمان مدرسه تفسیری امامیه محدود می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Critical Discourse Analysis of the Imamiyyah Interpretive Heritage Based on Norman Fairclough’s Model

نویسنده English

Fatemeh Dastranj
Associate Professor, Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

Discourse analysis of Islamic interpretive heritage not only opens new avenues for applying modern linguistic theories to religious texts and examining their relationship with textual understanding, but also offers a fresh perspective on the comprehension of religion itself. A key aspect of this renewed approach lies in the fact that most research frameworks in discourse analysis emphasize the social function of language beyond its linguistic forms. This study aims, through a descriptive-analytical method, to explore the interpretive heritage of the Imamiyyah in Medina using Norman Fairclough’s critical discourse model. It considers the cultural, educational, political, and social structures within which the texts were produced, in order to arrive at a new understanding of Imamiyyah interpretive discourse. The findings indicate that the development of Imamiyyah interpretive discourse unfolds across three levels, shaped by the political, social, and cultural contexts of various historical periods: the phase of emergence and consolidation, the phase of expansion and flourishing, and finally the phase of stagnation and decline. The central signifier of this discourse is the emphasis on reviving and preserving the Prophetic tradition of Qur’anic interpretation. This effort generated a continuous interpretive flow led by the Imams (peace be upon them) as the principal actors (true interpreters), followed by their students as receptive agents who contributed to the continuity of this tradition. This interpretive current, from its inception to its decline, stood in contrast to rival discourses that held dominant political and social power. Such power structures restricted the dissemination of the Imamiyyah interpretive school and its discourse.

کلیدواژه‌ها English

narrative exegesis
Imamiyyah
critical discourse analysis
Fairclough
  1. - قرآن کریم.

    1. ابن حنبل، احمد (1969م). المسند، بیروت: المکتب الاسلامی و دارصادر للطباعۀ و النش.
    2. ابن سعد، محمد (1410ق). الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه.
    3. آقا گل‌زاده، فردوس، (1385). تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: علمی فرهنگی.
    4. آقا گل‌زاده، فردوس، (1386). «تحلیل گفتمان انتقادی و ادبیات»، مجله ادب پژوهی، ش1، صص 18-27.
    5. بابائی، علی اکبر، (1386ش). مکاتب تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    6. بدری، سید سامی (1434ق). الامام الحسن (ع) فی مواجهه الانشقاق الاموی، قم: الفقه للطباعه و النشر.
    7. بشیر، حسن (1385). روش عملیاتی تحلیل گفتمان، تهران: انتشارات سروش.
    8. پاکتچی، احمد (1389 ش). مقاله امام جعفر صادق (ع)، تهران، دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
    9. جعفریان، رسول (1373). حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، تهران: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم.
    10. جوهری، احمد بن عبد العزیز (1412). السقیفه و فدک، تحقیق محمد هادی الامینی، بیروت: بی‌نا.
    11. حموی بغدادی، یاقوت بن عبدالله (1995). معجم البلدان، بیروت: دارصاد، چاپ دوم.
    12. داودی، محمد بن علی (بی‌تا). طبقات المفسرین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    13. ذهبی، شمس الدین محمدبن احمد (1411ق). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، بیروت: دارالکتاب العربی.
    14. سمهودی، نورالدین علی بن احمد (2006م). وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی (ص)، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    15. شکرانی، رضا؛ مطیع، مهدی، فانی، مرضیه (1389). «گفتمان‌کاوی و کاربست آن در متون روایی»، عیار پژوهش در علوم انسانی، سال دوم، شماره دوم، صص 71-100.
    16. صدوق، محمد بن علی ابن بابویه (1204ق). عیون اخبار الرضا، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
    17. عجلی کوفی، احمد بن عبدالله (1405). معرفه الثقات، مدینه: بی‌نا.
    18. عدنان علی الفراجی (1427 ق). الحیاه الفکریه فی المدینه المنوره فی القرنین الأول و الثانی للهجره، بیروت: الدار العربیه للموسوعات.
    19. عروسی حویزی، علی بن جمعۀ (بی‌تا). نور الثقلین، تصحیح و تعلیق: السید هاشم الرسولی المحلاتی، قم: مطبعۀ الحکمۀ.
    20. عسکری، سید مرتضی (1382ش). نقش ائمه (ع) در احیای دین، تهران: بی‌نا.
    21. عطاردی، عزیز الله (1410ق). مسند الامام الجواد ابن جعفر محمد بن علی الرضا علیهما السلام، مشهد: المؤتمر العالمی للامام الرضا علیه السلام.
    22. عیّاشی، محمد بن مسعود (بی‌تا). تفسیر العیاشی یا التفسیر، تهران: مکتبۀ علمیۀ اسلامیۀ، تهران.
    23. فرقانی، محمد مهدی (1397). راه دراز گذار، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
    24. فرکلاف، نورمن، (1379). تحلیل گفتمان انتقادی، مترجم فاطمه شایسته پیران و دیگران، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
    25. کلینی، محمد بن یعقوب (1413ق). اصول الکافی، بیروت: دارالاضواء.
    26. کوبلی، پاول (1387). نظریه‌های ارتباط، مترجم احسان شاه قاسمی، تهران: پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    27. معارف، مجید (1374ش). پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، تهران: مؤسسۀ فرهنگی و هنری ضریح.
    28. مفید، محمد بن نعمان (1372ش). اوائل المقالات فی مذاهب والمختارات، تحقیق مهدی محقق. بی‌جا، بی‌نا.
    29. موسی، محمد الثانی عمر (1428ق). المدرسه الحدیثیه فی مکه و المدینه و اثرها فی الحدیث و علومه، ریاض: مکتبه دارالمنهاج.
    30. میر فخرایی، تژا (1384). فرایند تحلیل گفتمان، تهران: دفتر مطالعات و برنامه ریزی رسانه ها (مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها).
    31. ون دایک، تئون (1387). مطالعاتی در تحلیل گفتمان، ترجمه شعبانعلی بهرامپور، تهران: دفتر مطالعات در رسانه‌ها.
    32. یار محمدی، لطف‌الله، (1383). گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی، تهران: هرمس.
    33. یعقوبی، احمد بن اسحاق، (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی، قم: مؤسسه و نشر فرهنگ اهل‌بیت.
    34. یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوییز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان، مترجم هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
    35. Fairclough, Norman (2001). Language and Power, London: Longman, second edition.
    36. Jaworski Adam & Coupland Nikolas (1999). The Discourse Reader, Routledage.
    37. Schiffrin, Deborah; Tannen, Deborah; Hamilton, Heidi E (2005). The Handbook of Discourse Analysis, Blackwell Publishers Ltd.
دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4
شماره پاییز و زمستان 1403
دی 1403
صفحه 169-183