پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

رهیافتی حدیثی-کلامی بر هم‌جایگاهی حضرت خدیجه (س) با آسیه (در یادکردهای دو سوره‌ قصص و تحریم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمود طیب حسینی 1
محمد مهدی فیروزمهر 2
مریم مطلبی 3
1 استاد گروه قرآن‌پژوهی، پژوهشکده علوم اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
2 استادیار، گروه تفسیر، پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
3 طلبه سطح 4 رشته تفسیر تطبیقی، مؤسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه، قم، ایران
10.22034/thr.2025.2053320.1083
چکیده
خداوند هر بخش از قصه‌های قرآن را به‌تناسب شرایط رسالت پیامبر (ص) نازل کرده و فضای نزول و مناسبتهای تاریخی نیز بر آیات هر سوره اثر مستقیم دارد. قصه موسی (ع) و عناصر آن نیز از این قاعده مستثنا نیست. یکی از عناصر قصه موسی (ع) در قرآن یادکرد از حضرت آسیه، زن فرعون و نقش او در نجات جان موسی (ع)، پرورش موسی، ایمان به وی، شهادت در این راه و معرفی او به‌عنوان الگوی همه مؤمنان است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی علل یادکرد آسیه در قرآن کریم، در دو مقطع زمانی مختلف، یکی در سورة «قصص» در اواخر دوران مکه و دیگری در سورة مدنی «تحریم»، پرداخته است. نتیجه پژوهش آن است که با توجه به فضای نزول دو سوره قصص و تحریم و روایاتی که شیعه و سنی نقل کرده­اند؛ ازجمله روایاتی که پیامبر هنگام وفات حضرت خدیجه از آسیه به‌عنوان هووی ایشان یادکرده و از هم‌نشینی آن دو در بهشت خبر می­دهد، میان یادکرد آسیه در قرآن با حضرت خدیجه به‌عنوان بزرگ‌ترین حامی پیامبر در سالهای نخستین بعثت ارتباط وجود دارد و براین اساس می­توان یکی از علل یادکرد آسیه در قرآن کریم را تجلیل از حمایت حضرت خدیجه (س) در یاری پیامبر و گسترش رسالت آن حضرت و ایمان به وی شمرد.
کلیدواژه‌ها
قصه موسی
آسیه در قرآن
سوره تحریم
سوره قصص
خدیجه کبری

عنوان مقاله English

A Hadith-Theological Approach to the Coexistence of Hazrat Khadijah (PBUH) with Asiyah (In the Memorization of the Two Surahs of Al-Qasas and Al-Tahrim)

نویسندگان English

Sayyed Mahmood Tayyeb Hoseini 1
Mohammad Mahdi Firoozmehr 2
Maryam Motalebi 3
1 Professor, Quranic Studies Department, Islamic Sciences Research Institute, Hawza and University Research Institute, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Interpretation Department, Research Institute for Culture and Education of the Holy Quran, Research Institute for Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran
3 Level 4 student in Comparative Interpretation, Masoumiyeh Seminary Institute of Higher Education, Qom, Iran
چکیده English

God revealed each part of the stories of the Quran in accordance with the circumstances of the Prophet's (PBUH) mission, and the atmosphere of revelation and historical circumstances also have a direct effect on the verses of each Surah. The story of Moses (PBUH) and its elements are no exception to this rule. One of the elements of the story of Moses (PBUH) in the Quran is the mention of Hazrat Asiya, the wife of Pharaoh, and her role in saving the life of Moses (PBUH), raising Moses, believing in him, martyrdom in this way, and introducing her as a model for all believers. The present article, using a descriptive-analytical method, examines the reasons for mentioning Asiya in the Holy Quran at two different points in time, one in Surah "Stories" at the end of the Meccan period, and the other in Surah "Tahrim" in the Madani era. The result of the research is that considering the atmosphere of revelation of the two Surahs "Stories" and "Tahrim", and the narrations narrated by Shiites and Sunnis; Among the narrations in which the Prophet mentioned Asiyah as his companion at the time of Khadijah's death and reported their companionship in Paradise, there is a connection between the mention of Asiyah in the Quran and Khadijah as the greatest supporter of the Prophet in the early years of his mission. Accordingly, one of the reasons for mentioning Asiyah in the Quran can be considered to be the glorification of Khadijah's (PBUH) support in helping the Prophet and expanding his mission and faith in him.

کلیدواژه‌ها English

The story of Moses
Asiyah in the Quran
Surah Tahrir
Surah Al-Qasas
Khadijah the Great

  1. - قرآن کریم.

    1. ابن عاشور، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، بی‌تا.
    2. ابن عبدالبرّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت: دارالجلیل، ۱۴۱۲ق/ ۱۹۹۲م.
    3. ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، 1419ق.
    4. آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، 1415ق.
    5. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارالصاد،1385ق.
    6. ابن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1410ق.
    7. اشکورى، محمد بن على، تفسیر شریف لاهیجى، تهران: دفتر نشر داد، 1373ش.
    8. بهجت‌پور، عبدالکریم، همگام با وحی، قم: موسسه تمهید، 1390 ش.
    9. بهجت‌پور، عبدالکریم، شناخت نامه تنزیلی سوره‌های قرآن کریم، قم: موسسه تمهید، 1394ش.
    10. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل‏، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1418ق.
    11. بغوی، حسین بن محمود، معالم التنزیل، بیروت: دار اجیاء التراث العربی، 1420ق.
    12. پانى‏پتى، ثناءالله، التفسیر المظهرى، پاکستان: مکتبة رشدیه، 1412ق.
    13. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم: مرکز نشر اسراء،1399ش.
    14. جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، چاپ سوم، تهران: رجا، 1372ش.
    15. حوّی، سعید، الاساس فی تفسیر القرآن، قاهره: دارالسلام، 1424ق.
    16. حقى برسوى، اسماعیل بن مصطفى، روح البیان، بیروت: دار الفکر، بی تا.
    17. حسینی، ابراهیم، نقش تاریخی زن از دیدگاه قرآن، تهران: کانون اندیشه جوان، 1392ش.
    18. دروزه، محمد عزت، التفسیر الحدیث، چاپ دوم، قاهره: دار احیاء الکتی العربیه، 1383ق.
    19. دستغیب، عبدالحسین، زندگانی فاطمه زهرا (س) و زینب کبری، تهران: کانون تربیت، 1363ش.
    20. زحیلی، وهبه بن مصطفی، التفسیر المنیر، بیروت: دارالفکر المعاصر، 1418ق.
    21. رازی، ابوالفتوح، روض الجنان و روح الجنان، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1408ق.
    22. راجی، محمد، آخرین گفتار در پایان زندگی، تهران: حسنیه، 1383ش.
    23. زمخشری، محمود، الکشاف عن غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی،1407ق.
    24. زرکشی، محمدبن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دارالمعرفه، 1410ق.
    25. سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: داراکتب العربی، 1421ق.
    26. سیوطی، جلال الدین، لباب النقول فی اسباب النزول، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
    27. شدید، محمد، روش داستان گویی در قرآن، ترجمه محمدعلی بهشتی‌منش، قم: مدرسه اسلامی هنر، 1393ش.
    28. صدوق، محمدبن بابویه، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1413ق.
    29. صدوق، محمدبن بابویه، الخصال، قم: جامعه مدرسین، 1326ش.
    30. صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، قم: فرهنگ اسلامی، 1365 ش.
    31. طبرسی، فضل بن‌حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق محمد جواد بلاغی، چاپ سوم، تهران: ناصرخسرو، 1372ش.
    32. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی حامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
    33. طبری، محمدبن جریر، جامع البیان، بیروت: دارالمعرفه، 1412ق.
    34. طوسی، محمدبن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
    35. عروسی حویزی، علی بن جمعه، نور الثقلین، چاپ چهارم، قم: اسماعیلیان، 1415ق.
    36. فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى، تفسیر الصافی، تهران: مکتبة الصدر، 1415.
    37. فضل‌الله، محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعه،1419ق.
    38. قرشی، علی اکبر، احسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت، 1377ش.
    39. قرطبی، محمدبن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو، 1364ش.
    40. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1368ش.
    41. قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383ش.
    42. مراغى، احمد مصطفى، تفسیر المراغى، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
    43. معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسه النشر الاسلامی،1415ق.
    44. معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1379.
    45. مکارم شیرازی، ناصر، شأن نزول آیات قرآن، قم: مدرسه امام علی بن ابیطالب، 1385ش.
    46. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم: دار الحدیث، 1389ش.
    47. میبدی، احمدبن محمد، کشف الاسرار و عده الابرار، نحقیق: علی اصغر حکمت، تهران: امیر کبیر، 1371ش.
    48. واحدی نیشابوری، اسباب النزول، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1411ق.
    49. یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، 1389ش.
پژوهش های حدیثی -کلامی
دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 5
شماره بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 67-80