پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

بررسی نظریه وحی السنۀ از دیدگاه فریقین با تکیه بر حدیث و باورهای کلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی حیاتی 1
قدسیه پوراقبال 2
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
10.22034/thr.2025.2062887.1114
چکیده
یکی از دیدگاه­هایی که میان اندیشمندان اسلامی به‌ویژه اهل سنت در طول تاریخ موردتوجه بوده، نظریه وحی السنة است. به این معنا که منشأ و مصدر سنت رسول خدا (ص) وحیانی است. همان­گونه که قرآن بر آن حضرت وحی شده است، سنت نیز از طریق وحی به ایشان داده شده است. پرسش اصلی این است که اندیشمندان اسلامی در طول تاریخ چه مبانی و ادله­ای برای این نظریه ارائه کرده­اند؟ و سیر تکامل و تقویم نظریه وحی السنة چگونه است؟ براین اساس هدف از این پژوهش تحلیلی- تاریخی که با استفاده از داده­های حدیثی و کلامی شکل گرفته است، بررسی این نظریه، به‌منظور استخراج ادله قرآنی و روایی آن است. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه­ای و به روش توصیفی- تحلیل صورت پذیرفته و مهم‌ترین نتایج حاصل از آن، این‌که خاستگاه نظریه وحی السنة در میان اندیشمندان اهل سنت، در منابع حدیثی و تفسیری متعددی با تعبیر دیگری همچون «وحی غیرمتلوّ» نیز مطرح‌شده، این معنا در منابع شیعی با تعابیر «وحی غیرقرآنی» یا «وحی بیانی» مطرح‌شده است. همه این تعابیر حکایت از دو حقیقت در خصوص منشأ علم نبوی (ص) دارند یکی آیات قرآن کریم و دیگری وحی غیرقرآنی که تفسیر و تبیین آیات قرآن بوده و بر آن حضرت (ص) وحی شده است. روایت معروف به «حدیث اریکه» منقول از مقدام بن معدی کرب و روایت منقول از حسان بن عطیه از مستندات حدیثی بحث مذکور و آیات 3 و 4 سوره نجم از ادله قرآنی آن است. این موضوع از منظر کلام تطبیقی فریقین بسیار حائز اهمیت است.
کلیدواژه‌ها
وحی السنة
وحی غیرمتلوّ
وحی غیرقرآنی
وحی بیانی
وحی قرآنی

عنوان مقاله English

Examining the Theory of Sunnah as Revelation in the Thought of Both Islamic Sects: A Hadith-Theological Approach

نویسندگان English

Mahdi Hayati 1
Ghodseah Poraghbal 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Ph.D. student of Quran and Hadith Studies, Ilam University, Ilam, Iran
چکیده English

One of the views that has long attracted attention among Islamic scholars—particularly within Sunni thought—is the theory of waḥy al-sunnah, which holds that the origin and source of the Prophet’s Sunnah is revelatory. Just as the Qur’an was revealed to the Prophet (PBUH), the Sunnah was likewise conveyed to him through divine revelation. The central question of this study is: What theological foundations and evidentiary arguments have Muslim scholars presented throughout history to support this theory? And how has the theory of waḥy al-sunnah evolved and developed over time? Accordingly, the aim of this analytical-historical research—based on hadith and theological data—is to examine the theory in order to identify its Qur’anic and hadith-based foundations. Conducted through library resources and a descriptive-analytical method, the study finds that the origins of this theory among Sunni scholars appear in numerous hadith and exegetical sources, often expressed as waḥy ghayr matlū (“unrecited revelation”). In Shi‘a sources, similar meanings are conveyed through terms such as waḥy ghayr qurʾānī (“non-Qur’anic revelation”) or waḥy bayānī (“declarative revelation”). All of these expressions point to two origins of the Prophet’s (PBUH) knowledge: the verses of the Qur’an and a form of non-Qur’anic revelation that served to interpret and clarify those verses. Among the hadith-based evidence are the narration known as ḥadīth al-arīkah transmitted from Miqdām ibn Maʿdī Karib, and another narration from Ḥassān ibn ʿAṭiyyah. Verses 3 and 4 of Sūrat al-Najm are cited as Qur’anic support for this view.This topic holds significant importance within the framework of comparative theology between the two major Islamic sects.

کلیدواژه‌ها English

Sunnah as revelation, unrecited revelation, non-Qur&rsquo
anic revelation, declarative revelation, Qur&rsquo
anic revelation
- قرآن کریم.
1. آمدی، أبو الحسن علی بن محمد، الإحکام فی اصول الأحکام، چاپ دوم، بیروت: المکتب الإسلامی، ١٤٠٢ق.
2. ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت: المکتبة الاسلامیة، [بی­تا].
3. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، الشافی فی شرح مسند الشافعی، محقق: أحمد بن سلیمان - أبی تمیم یَاسر بن إبراهیم، الریاض: مکتبةَ الرشید، 1426ق.
4. ابن امیرحاج، محمد بن محمد، التقریر و التحبیر، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1403 ق.
5. ابن تیمیة حرانی، أحمد بن عبد الحلیم بن عبد السلام، مقدمة فی أصول التفسیر، بیروت: دارمکتبة الحیاة، 1490 ق.
6. ابن­جارود، عبدالله بن علی، المنتقى من السنن المسندة عن رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌سلم)، قاهره: دارالتاصیل، 1435ق.
 7. ابن حزم، ابومحمد علی بن احمد، الاحکام فی اصول الاحکام، قاهره: نشر زکریا علی یوسف، 1345ق.
8. ابن حنبل، احمد، مسند احمد بن حنبل، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1412 ق.
9. ابن عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی،1420ق.
10. ابن قتیبة دینَوری، عبدالله بن مسلم، تأویل مختلف الحدیث، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1406 ق.
11. ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر، التبیان فی أقسام القرآن، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۶ق.
12. ـــــــــــــــــــ ، إعلام الموقعین عن رب العالمین، تحقیق: محمد عبد السلام إبراهیم، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1411 ق.
13. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419ق.
14. أبوالبقاء الحنفی، أیوب بن موسى الحسینی القریمی الکفوی، الکلیات معجم فی المصطلحات و الفروق اللغویة، تحقیق: عدنان درویش و محمد المصری، بیروت: مؤسسة الرسالة، [بی­تا].
15. الهی بخش، خادم حسین، القرآنیون و شبهاتهم حول السنة، چاپ دوم، مکتبة الصدیق، 1421ق.
16. بستی، أبو سلیمان حمد بن محمد بن إبراهیم بن الخطاب المعروف بالخطابی، معالم السنن، وهو شرح سنن أبی داود، محقق: عبدالسلام عبدالشافعی محمد، چاپ چهارم، بیروت: دارالکتب العلمیة، 2009 م.
17. بغوی الشافعی، حسین بن مسعود بن محمد بن الفراء، شرح السنة، تحقیق: شعیب الأرنؤوط-محمد زهیر الشاویش، چاپ دوم، بیروت: المکتب الإسلامی، 1403ق.
18. پانی­پتی، ثناء الله، التفسیر المظهرى، کویته: مکتبة رشیدیة، 1412 ق.
19. جصاص، أحمد بن علی رازی، الفصول فى الأصول، تحقیق: عجیل جاسم النمشى، کویت: وزاره الأوقاف والشئون الإسلامیة، 1405 ق.
20. حاجی، محمد عمر، موسوعة التفسیر قبل عهد التدوین، دمشق: دار المکتبی،1427ق.
21. حفناوی، محمد ابراهیم، دراسات أصولیة فی القرآن الکریم، اسکندریه: مکتبة و مطبعة الاشعاع الفنیة، 1422ق.
22. حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی، تفسیر روح البیان، بیروت: دارالفکر، [بی­تا].
حیاتی، مهدی و دیگران «بررسی سندی و متنی روایت "کان جبریل ینزل علی النبی (ص) بالسنه"»، مجله حدیث پژوهی دوره 17، شماره 1 - شماره پیاپی 33، شهریور 1404ش.
23. خطیب، عبدالکریم، التفسیر القرآنى للقرآن، بیروت: دارالفکر العربی، 1424 ق.
24. دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، مسند الدارمی، محقق: حسین سلیم دارانی، ریاض: دارالمغنی، 1421 ق.
25. رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت: دارالمعرفة، 1414 ق.
26. زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی، [بی­تا].
27. زرکشی، بدر الدین محمد بن عبد الله، البحر المحیط فی أصول الفقه، بیروت: دار الکتبی، 1414ق.
28. سرخسی، محمد بن أحمد بن أبی سهل شمس، أصول السرخسی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1414 ق.
29. سجستانی، ابو داود سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1410 ق.
30. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، المراسیل، بیروت: موسسه الرسالة، 1408 ق.
31. سلامة، محمد علی، منهج الفرقان فی علوم القرآن، قاهره: نهضة مصر، ۲۰۰۲م.
32. شافعی، محمد ابن إدریس، الرساله، قاهره: مکتبة الحلبی، 1358 ق.
33. شریف مرتضی، على بن الحسین، الأمالی، به کوشش: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، المکتبة العصریة، 1426ق.
34. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، الذریعة إلى أصول الشریعة، به کوشش: ابوالقاسم گرجى، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ‏، 1376ش.
35. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، تفسیر الشریف مرتضی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، به کوشش: مجتبى احمد موسوى‏، 1431ق.
36. شوکانی، محمد بن علی بن محمد، إرشاد الفحول إلی تحقیق الحق من علم الأصول، تحقیق: الشیخ أحمد عزو عنایة، دمشق: دار الکتاب العربی، 1419 ق.
37. طباطبایی، سیدمحمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم، بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات، 1390ق.
38. عسکری، سید مرتضی، القرآن الکریم و روایات المدرستین. بیروت: شرکة التوحید للنشر، 1415 ق.
39. عسقلانی، ابن حجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، 1379 ق.
40. غزالی الطوسی، أبوحامد محمدبن محمد، المستصفى من علم الاصول، تحقیق: محمدعبدالسلام عبدالشافی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1413 ق.
41. قاسمی، جمال الدین، تفسیر القاسمی المسمى محاسن التأویل، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1418 ق.
42. قرضاوی، یوسف، کیف نتعامل مع السنة النبویه، چاپ دوم، قاهره: دارالشروق، 1423 ق.
43. قرطبی، محمدبن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران: ناصرخسرو، 1363 ش.
44. کاسانی الحنفی، علاء الدین أبو بکر بن مسعود بن أحمد، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، چاپ دوم، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1406 ق.
45. لالکائی، هبة الله بن الحسن بن منصور الطبری الرازی، شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة، تحقیق: أحمد بن سعد بن حمدان الغامدی، چاپ هشتم، ریاض: دار طیبة، 1423 ق.
46. مروزی، محمد بن نصر، السنة، ریاض: دار العاصمة، ۱۴۲۲ق.
47. مقریزی، أحمد بن علی بن عبد القادر، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال والأموال والحفدة والمتاع، المحقق: محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1420 ق.
پژوهش های حدیثی -کلامی
دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 5
شماره بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 144-158