پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

تحلیل انتقادی دیدگاه ابن تیمیه در مواجهه با حدیث منزلت بر پایه باورهای کلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، دانش آموخته سطح چهار مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد، ایران
2 طلبه سطح سه، رشته تخصصی کلام اسلامی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد، ایران
چکیده
حدیث منزلت، که در آن پیامبر اکرم (ص) جایگاه امیرالمؤمنین علی (ع) را نسبت به خود، همانند جایگاه هارون به موسی (ع) (جز در امر نبوت) معرفی می‌کنند، از احادیث مورد اتفاق مذاهب کلامی است. در این میان ابن تیمیه، ضمن پذیرش سند این حدیث، چهار شبهه اساسی را بر محتوای آن وارد کرده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به متون دینی، به‌ویژه متون موردقبول ابن تیمیه، به واکاوی محتوای حدیث منزلت و ارزیابی صحت‌وسقم شبهات مطرح‌شده می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که جانشینی حضرت علی (ع) در مدینه طی غزوه تبوک، با توجه به شرایط بحرانی و حساس آن دوران، از اهمیت استراتژیک ویژه‌ای برخوردار بوده است. صدور حدیث منزلت در چنین بستری، پاسخی قاطع به تحرکات و فتنه‌های منافقان، ازجمله ماجرای مسجد ضرار، تلقی می‌شود. یافته‌ها نشان داد که شبهات ابن تیمیه درباره حدیث منزلت، ناشی از مغالطات منطقی و کژفهمی از بستر تاریخی (مانند نادیده گرفتن بحران امنیتی تبوک) است. این پژوهش با رویکردی نوآورانه، ابطال چهار شبهه کلیدی وی را تأیید کرد. تحلیل‌ها بر انحصاری بودن فضیلت حضرت علی (ع) و دلالت جامع منزلت هارونی بر ولایت و جانشینی عام تأکید می‌کنند. درنتیجه، حدیث منزلت همچنان قوی‌ترین دلیل بر افضلیت و جایگاه ممتاز حضرت علی (ع) نزد پیامبر اکرم (ص) است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Critical Analysis of Ibn Taymiyyah's Viewpoint in Confronting the Hadith of Manzalat Based on Theological Beliefs

نویسندگان English

Mojtaba Moradi Maki 1
Amir Reza Vahidi Gharebashloo 2
1 PhD graduate from the University of Religions and Denominations, Qom; Level 4 graduate from the Navab Higher Seminary, Mashhad, Iran
2 Level 3 student, specialized in Islamic theology, Navab Higher Seminary, Mashhad, Iran
چکیده English

The Ḥadīth al-Manzilah, in which the Holy Prophet (PBUH) describes the position of the Commander of the Faithful, Imam Ali (AS), in relation to himself as analogous to the position of Aaron with respect to Moses (AS)—except in the matter of prophethood—is among the hadiths unanimously acknowledged by theological schools. Ibn Taymiyyah, while accepting the authenticity of its chain of transmission, raised four major objections to its content. This study, employing a descriptive-analytical method and drawing upon religious texts, particularly those accepted by Ibn Taymiyyah himself, examines the content of the Ḥadīth al-Manzilah and evaluates the validity of the objections raised. The findings indicate that Imam Ali’s (AS) succession in Medina during the Battle of Tabūk carried exceptional strategic importance, given the critical and sensitive circumstances of that period. The issuance of the Ḥadīth al-Manzilah in such a context is understood as a decisive response to the activities and seditions of the hypocrites, including the incident of the Mosque of Ḍirār. The analysis shows that Ibn Taymiyyah’s objections to the ḥadīth stem from logical fallacies and a misreading of the historical context, such as disregarding the security crisis of Tabūk. This research, through an innovative approach, confirms the refutation of his four key objections. The study emphasizes both the exclusivity of Imam Ali’s (AS) virtue and the comprehensive implication of the Aaronic analogy for universal guardianship and succession. Consequently, the Ḥadīth al-Manzilah remains one of the strongest proofs of Imam Ali’s (AS) superiority and distinguished position in relation to the Holy Prophet (PBUH).

کلیدواژه‌ها English

Ibn Taymiyyah
Hadith of Manzillat
Tabuk
Imam Ali
- قرآن کریم
1. ابن ابی عاصم، احمد بن عمرو، السنه ابن ابی عاصم، بی‌تا، ریاض: دار الصمیعی للنشر و التوزیع، 1419 ه­ق.
2. ابن ابی عاصم، الآحاد و المثانی، تصحیح: باسم فیصل احمد جوابره، ریاض: دار الرایه، 1411 ه­ق.
3. ابن حزم الاندلسی، علی بن احمد بن سعید، المحلی فی شرح المجلی، تصحیح: احمد شاکر، بیروت: دار الافاق الجدیده، بی­تا.
4. ابن خلکان البرمکی الإربلی، وفایات الاعیان، تصحیح: احسان عباس، بیروت: دار صادر، بی­تا.
5. ابن سعد، محمد بن سعد بن منیع البصری الزهری، الطبقات الکبرى، تصحیح: محمد عبد القادر عطا، بیروت: دارصادر، 1410 ه­ق.
6. ابن عاشور التونسی، محمد الطاهر، تحریر المعنى السدید وتنویر العقل الجدید من تفسیر الکتاب المجید، تونس: الدار التونسیة للنشر، 1984 م.
7. ابن عساکر، علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، تصحیح: علی شیری، دمشق: دار الفکر للطباغة و النشر و التوزیع، بی­تا.
8. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، تصحیح: علی شیری، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1406 ه­ق.
9. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، السیرة النبویة، تصحیح: د. مصطفى عبد الواحد، قاهره: عیسى البابی الحلبی، 1395 ه­ق.
10. ابن المغازلی، مناقب أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب، بیروت: دار الأضواء للطباعة والنشر والتوزیع‌، بی­تا.
11. ابن هشام الحمیری، السیرة النبویة، بیروت: دار المعرفة، بی­تا.‌
12. ابن‌جوزى، یوسف بن قزاوغلى‌، تذکرة الخواص من الأمة بذکر خصائص الأئمة، تصحیح: حسین تقی زاده، قم: المجمع العالمی لاهل‌بیت علیهم‌السلام، 1426 ه­ق.
13. احمد بن حنبل، مسند احمد بن حنبل، تصحیح: احمد شاکر، قاهره: دار الحدیث قاره، 1416 ه­ق.
14. احمد بن حنبل، فضائل الصحابه، تصحیح: د. وصی الله عباس، بیروت: موسسه الرساله، 1403 ه.ق.
15. امینی، عبد الحسین، الغدیر فی الکتاب والسنّة والأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، 1416 ه­ق.
16. البیضاوی، تفسیر البیضاوی (انوار التنزیل و اسرار التاویل)، بیروت: دارالفکر، بی­تا.
17. جرجانی، عبدالله‌ بن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، تصحیح: عادل احمد عبد الموجود - علی‌محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418 ه­ق.
18. حرانی، احمد بن عبدالحلیم بن تیمیه، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، تصحیح: محمد رشاد سالم، عربستان سعودی: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیه، 1406 ه­ق.
19. حسینی میلانی، سید علی، نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار، سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، بی­تا.
20. حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، بیروت: دار المعرفه، 1342 ه­ق.
21. حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، تصحیح: مصطفی عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1411 ه­ق.
22. حمویی جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، قم: مؤسسه المحمودی، بی­تا.
23. الخوارزمی، موفق بن احد، المناقب، تصحیح: الشیخ مالک المحمودی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1411 ه­ق.
24. ذهبی، شمس الدین شافعی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تصحیح: د. عمر عبد اسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407 ه­ق.
25. الزحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دمشق: دارالفکر، 1411 ه­ق.
26. سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، بیروت: دارالفکر، بی­تا.
27. الطبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تصحیح: حمدی بن عبدالمجید السلفی، قاهره: مکتبة ابن تیمیة، 1415 ه­ق.
28. القندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذی القربى، دار الاسوة للطباعة و النشر، بی­تا.
29. گنجی شافعی‌، محمد بن یوسف، کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب، قم: دار احیاء تراث اهل‌البیت علیهم‌السلام، بی­تا.
30. متقی هندی، کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، بیروت: دارالکتب العربیه، 1419 ه­ق.
31. محمد بن طلحة الشافعی‌، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، کتاب­خانه مجازی مدرسه فقاهت، بی­تا.
32. مسلم بن الحجاج، القشیری النیشابوری، صحیح مسلم، تصحیح: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1411 ه­ق.
33. نخبة من أساتذة التفسیر، تفسیر، چاپ دوم، عربستان سعودی: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1430 ه­ق.