پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

تحلیل و نقد نظریۀ «کسب» در حدیث و کلام مطالعه موردی دیدگاه ماتریدیه و اشاعره پیرامون «کسب» توسط علامه ‌حلّی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
چکیده
از مسائل بنیادی در عرصه فلسفه اسلامی و الهیات، مسئله خلق افعال و میزان دخالت بنده در اعمال خویش است. اشاعره معتقدند افعال اختیاری انسان به‌واسطه خداوند ایجاد می‌شود و بندگان فاعل افعال خود نیستند در نتیجه خداوند فاعل تمامی افعال بشری اعم از ایمان و کفر، حسن و قبح، خیر و شر، طاعت و معصیت است؛ بنابراین این فرقه، به دو دیدگاه معتقد شدند. گروهی مانند فخر رازی به نظریه "جبر" و عده‌ای مانند ابوالحسن ‌اشعری دیدگاه "کسب" را انتخاب کرده‌اند؛ و در مذهب ماتریدیه‌؛ ابومنصور ماتریدی به دیدگاهی بینابین، میان امامیه و اشاعره معتقد شد. امّا علامه حلّی به‌عنوان نماینده امامیه، برخلاف اشاعره و ماتریدیه معتقد است که حق‌تعالی بندگان را به سبب فعل خود، عقاب و سرزنش نمی‌کند بلکه فعل انسان است که مستحق پاداش یا عقاب می‌گردد. این دیدگاه، مبتنی بر آموزههایی است که از فحوای منابع و مستندات روایی شیعه و اهل سنّت استخراج شده است. ازاین‌رو، دیدگاه متکلمان، خاستگاه حدیثی و کلامی دارد. دستاورد تحقیق، حاکی از آن است که علامه معتقدند پذیرش نظریۀ کسب، منجر به پذیرش نوعی جبر پنهان می‌شود، چراکه اگر افعال، تنها به خدا نسبت داده شود، مسئولیت انسان در برابر اعمالش بی‌معنا خواهد شد. پس بر اساس نظر علامه، خلق افعال بر اساس ترکیبی از قدرت الهی و اختیار حقیقی انسان است، این دیدگاه هم عدالت الهی را تأمین می‌کند و هم مسئولیت انسان را توجیه‌پذیر می‌سازد. ازاین‌رو، قدرت و اختیار انسان در انجام افعال، امری واقعی است. این اثر، با رویکرد توصیفی-تحلیلی و به‌صورت اسنادی- کتابخانه‌ای به جمع‌آوری اطلاعات پرداخته و تجزیه ‌و تحلیل و نقد در آن بر مبنای نظر و تحلیل علامه حلی‌(ره) است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Theological and Hadith-Based Critique of the Doctrine of Kasb A Comparative Study of Māturīdī and Ashʿarite Views in the Thought of ʿAllāma al-Ḥillī

نویسنده English

Hossein Rezaee
PhD candidate, Institute of Religious Studies and University, Qom, Iran
چکیده English

Among the fundamental issues in Islamic philosophy and theology is the question of the creation of human acts and the extent of human involvement in their own deeds. The Ashʿarites maintain that human voluntary actions are created by God, and thus human beings are not the true agents of their acts. Consequently, God is regarded as the agent of all human actions—whether faith or disbelief, good or evil, virtue or vice, obedience or sin. Within this school, two positions emerged: figures such as Fakhr al-Dīn al-Rāzī adopted the theory of determinism (jabr), while others, including Abū al-Ḥasan al-Ashʿarī, embraced the doctrine of acquisition (kasb). In contrast, within the Māturīdī school, Abū Manṣūr al-Māturīdī proposed an intermediate view between the Imāmī (Shīʿa) and Ashʿarite positions. ʿAllāma al-Ḥillī, representing the Imāmī perspective, opposed both the Ashʿarite and Māturīdī views. He argued that God does not punish or reproach human beings for His own acts; rather, it is the human act itself that merits reward or punishment. This position is grounded in teachings derived from both Shīʿa and Sunni textual and narrational sources, indicating that theological positions have a hadith-based foundation. The findings of this study show that, according to ʿAllāma al-Ḥillī, acceptance of the doctrine of kasb ultimately entails a hidden form of determinism. For if actions are attributed solely to God, human responsibility for their deeds becomes meaningless. Therefore, in his view, the creation of acts is based on a combination of divine power and genuine human free will. This perspective both safeguards divine justice and renders human responsibility intelligible. Accordingly, human power and choice in performing actions are real. This research employs a descriptive-analytical approach and relies on documentary-library methods to collect, analyze, and critique information based on the opinions and reasoning of ʿAllāma al-Ḥillī.

کلیدواژه‌ها English

Doctrine of Kasb
Māturīdiyya
Ashʿarites
hadith and theological sources
ʿAllāma al-Ḥillī
-قرآن کریم
-نهج ­البلاغه 
ابن تیمیه، احمد بن‌ عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، چاپ‌اول، قاهره: دارالوفا، 1426 ق.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة، دانشگاه امام محمد بن سعود اسلامی، 1411 ق.
ابن فورک، اسحاق بن ابراهیم، مشکل الحدیث، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
ابن ماجه، محمّد بن یزید، سنن، دارالجیل، بیروت، 1418 ق.
اجلی، محمد بن عبدالله، البرهان فی نقد الآراء المعتزله، قم: مرکز الحقائق الاسلامیه، 1387 ش.
اشعری، ابوالحسن، الابانة فی اصول الدیانة، بیروت: دارالکتب، 1426 ق.
اشعری، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق: محمدمحی‌الدین عبدالحمید، چاپ دوم، قاهره: مکتبة النهضة العربیة، 1389 ق.
بدوی، عبدالرحمن، تاریخ اندیشه‌های کلامی در اسلام، ترجمه: حسین‌صابری، آستان قدس رضوی، 1385 ش.
باقلانی، محمد بن طیب، تمهید الاوائل و تلخیص الدلائل، بیروت: مؤسسه الکتب الثقافیه، الطبعة الثالثة، 1993 م.
بخاری، محمد بن عیسی، صحیح بخاری، ج 3، بیروت: دارالفکر، 1401 ق.
تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح عقاید النسفیه، بی‌جا: مطبعة مولوی محمّد عارف، 1346 ش.
تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح مقاصد، تحقیق: عبدالرحمن عمیره، ج 5، قم: منشورات الشریف الرضی، 1370 ش.
تستری مرعشی، قاضی نورالله، احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم: چاپ اول، 1409 ق.
ترمذی، محمّد بن عیسی، الجامع الصحیح، نشرحسینی‌اصل، 1397.
جرجانی، میرسید شریف، شرح مواقف، بیروت: دارالفکر، 1412 ق.
جوینی، عبدالملک بن عبدالله، الإرشاد إلی قواطع الأدلة فی أصول الاعتقاد، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
جوینی خراسانی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، تصحیح: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسه اعلمی، 1393 ق.
حلّی، حسن بن یوسف، النافع یوم الحشر، بیروت: دارالاضواء، چاپ دوم، 1417 ق.
ـــــــــــــــ، الفین، ترجمه: علی وجدانی، قم: چاپ دوم، 1409 ق.
ـــــــــــــــ، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، بیروت: دارالاسوة، چاپ اول، 1415 ق.
ـــــــــــــــ، کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین، تحقیق: حسین درگاهی، تهران: دارالعلم، چاپ اول، 1411 ق.
ـــــــــــــــ، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تعلیق: سید ابراهیم موسوی زنجانی، قم: انتشارات شکوری، چاپ اول، 1409 ق.
ـــــــــــــــ، مناهج الیقین فی اصول الدین، تحقیق: یعقوب جعفری مراغی، تهران: دارالاسوه، چاپ اول، 1415 ق.
ـــــــــــــــ، منهاج الکرامه، تصحیح: محمدحسین‌رحیمیان، قم: مؤسسه پژوهشی روضة العباس، 1392 ش.
ـــــــــــــــ، باب حادی عشر، شارح: مقداد بن عبدالله فاضل مقداد، ترجمه: علی‌اصغر حلبی، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ سوم، 1378 ش.
ـــــــــــــــ، نهج الحق و کشف الصدق، ترجمه: علیرضا کهنسال، تعلیق: عین‌الله حسنی ارموی، قم: دارالهجره، چاپ چهارم، 1414 ق.
خادمی، عین‌الله، «خلق افعال از دیدگاه متکلمان»، فصلنامه تخصصی کلام اسلامی، شماره 46، 1382 ش.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، دارالجنان، 1408.
دست‌افکن، مهدی، «بررسی تطبیقی جبر و تفویض از دیدگاه اشاعره و امامیه»، پژوهش‌های فلسفه و کلام، سال 9، شماره 2، پاییز 1398.
ربانی گلپایگانی، علی، کلام تطبیقی، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، 1383.
زارع، علی‌اکبر، «نقد مبانی جبرگرایی اشاعره از منظر عقل‌گرایی امامیه»، معارف عقلی نوین، شماره 7، بهار 1397.
زیبایی‌نژاد، مسعود، تحلیل تطبیقی مسئله اختیار در کلام اسلامی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1394 ش.
طوسی، محمدبن‌محمد، تلخیص‌المحصل (نقدالمحصل)، بیروت: دارالاضواء، 1405 ق.
غزالی، محمد بن محمد، تهافت الفلاسفه، نشر دراالکتب الاسلامیه، 1379.
غزالی، محمد بن محمد، قواعد العقائد، ناشر: جامی، 1384 ش.
فخر رازی، محمد بن عمر، القضا و القدر، تصحیح: محمد معتصم بغدادی، بیروت: دارالکتاب العربی، 1414 ق.
فخر رازی، محمد بن عمر، «مسئله جبر و اختیار»، معارف عقلی، شماره 2.
فرمانیان، مهدی، در فرق تسنن، نشر ادیان و مذاهب، قم، ۱۳۹۱.
قاری، ملا علی، شرح‌الفقه‌الاکبر، تحقیق: م. الشعار، بیروت: دار النفائس، 1416 ق.
کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، بیروت، دارالاسلامیه، 1401.
ماتریدی، ابومنصور، التوحید، مصر، اسکندریه، دارالجامعات، بی تا.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء تراثالعربی، 1403.
مسلم، اسماعیل بن احمد، صحیح، ناشر دارالطباعه، 1334.
مظفر، محمد حسن، دلائل الصدق، ترجمه: محمد سپهری، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ اول، 1375 ش.
مظفر، محمدرضا، عقاید الامامیه، تحقیق: داوود حنفی، بی‌جا، بی‌تا.
نسفی، میمون بن محمد، تبصره الادله فی اصول الدین، ج 2، قاهره: دار الفتاوی، بی‌تا.
یونسی، آریا و قاسمی، اعظم، «مسئله اختیار از منظر فخر رازی»، پژوهشگاه علوم انسانی، شماره 2، پاییز 1399 ش.