پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

تحلیل چرایی تکرار صلوات و کارکردهای آن در صحیفه سجادیه؛ با تأکید بر کارکرد اعتقادی، تربیتی و سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف اسلامی دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 دانشجوی دکتری رشته کلام، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره، قم، ایران
چکیده
   صلوات به‌عنوان یکی از رایج‌ترین اذکار اسلامی، جایگاهی محوری در منظومه معرفتی و ایمانی شیعه دارد. در میان آثار دعایی، صحیفه سجادیه امام سجاد (ع) بیش از هر منبع دیگری به این ذکر پرداخته است؛ به‌گونه‌ای که در چهل‌وپنج دعا، درمجموع ۱۹۶ بار از صلوات بهره گرفته شده است. پژوهش حاضر باهدف تحلیل چرایی بسامد بالای صلوات و واکاوی کارکردهای چندگانه آن در صحیفه سجادیه، به این پرسش‌ محوری می‌پردازد که امام سجاد (ع) چگونه از ظرفیت‌های معنوی و گفتمانی صلوات برای تحقق اهداف اعتقادی، تربیتی و سیاسی بهره برده‌اند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه داده‌های اسنادی و منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در فضای خفقان سیاسی و انحطاط فکری ـ اخلاقی دوران اموی، امام سجاد (ع) مأموریت اصلاحی و مبارزاتی خویش را از عرصه خطابه و قیام آشکار، به بُعد نرمِ دعا و ذکر، منتقل کرده‌اند. تکرار آگاهانه صلوات ـ به‌ویژه با پیوند آن به آل محمد (ص) ـ افزون بر تبیین شیوه صحیح ذکر و نقش محوری در بازسازی هویت شیعی، دارای کارکردهای اعتقادی، تربیتی و سیاسی بوده است. بر این اساس، صلوات در صحیفه سجادیه از سطح یک ذکر تعبدی فراتر رفته و به سندی هویتی و منشوری سیاسی ـ اعتقادی تبدیل شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An analysis of the reasons for the repetition of salawat and its functions in Sahifa al-Sajjadiyah; with an emphasis on the ideological, educational, and political functions

نویسندگان English

Mohammad Ali Izadi 1
Mohammad Vahidi 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran
2 PhD student in Theology, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

   Salawat, as one of the most common Islamic adhikr, has a social position in the Shiite epistemological and faith system. In the inter-supplication works, the Sahifa al-Sajjadiyah of Imam Sajjad (AS) has addressed this dhikr more than any other source. In such a way that in forty-five supplications, Salawat has been taken a total of 196 times. The present study, with the aim of analyzing the reason for the high frequency of Salawat and examining its functions in the Sahifa al-Sajjadiyah, addresses the question of whether Imam Sajjad (AS) has exploited the spiritual structures and discourse books of Salawat for several library, educational and political values. The findings show that in the atmosphere of political suffocation and intellectual-moral decadence of the Umayyad era, Imam Sajjad (AS) has transferred his reform and combat mission from the realm of sermons and uprisings to the soft dimension of supplication and dhikr. The conscious repetition of salawat - especially with its connection to the family of Muhammad (PBUH) - in addition to explaining the correct method and playing a central role in the mention of Shiite identity, has had doctrinal, educational, and political functions. Accordingly, salawat in Sahifa al-Sajjadiyah has gone beyond the level of a descriptive mention and has become a document of identity and a charter-belief.

کلیدواژه‌ها English

Imam Sajjad (peace be upon him)
salawat
Sahifa Sajjadiyah
supplication
- قرآن کریم.
 1. نهج­البلاغه، ترجمه و شرح فیض الاسلام، تهران، انتشارات فیض الاسلام، 1379ش.
 2. صحیفه سجادیه، ترجمه الهی قمشه­ای، قم، دار ­العلم، 1385ش.
 3. ابن ابی­ الحدید، عبدالحمید. شرح نهج­البلاغه. قم: مکتبة آیة مرعشی نجفی، 1404ق.
 4. ابن منظور، جمال­الدین. لسان­العرب. بیروت: دار­صادر، 1414ق.
 5. ابن میثم بحرانی، کمال الدین. قواعد المرام فی علم الکلام. قم: مکتبة آیة مرعشی نجفی، 1406ق.
 6. ابن­اثیر، محمد­بن محمد. الکامل­فی­التاریخ. بیروت: دار­صادر، 1420ق.
 7. ابن­حجر، شهاب­الدین. لسان­المیزان. بیروت: موسسة الاعلمی، 1406ق.
 8. ابن­حنبل، احمد­بن محمد. مسند­الامام احمد­بن حنبل. بیروت: موسسة­الرساله، 1416ق.
 9. ابن سعد، محمد. الطبقات­الکبری. بیروت: دار­الفکر، 1420ق.
 10. ابن­عاشور، محمد طاهر. التحریر و التنویر. بی­جا: موسسة التاریخ العربی، 1420ق.
 11. ابوالفداء، اسماعیل­بن علی. المختصر فی اخبار البشر. بیروت: دار­المعرفه، 1289ق.
 12. ابی­السعود، محمد­بن‌محمد. ارشاد عقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم. بیروت: احیاء­التراث،
 1982م.
 13. احمدوند، فردین. مکارم اخلاق در صحیفه. قم: زائر، 1391ش.
 14. بخاری، محمد­بن اسماعیل. صحیح البخاری. قاهره: احیاء کتب ­السنةّ، چاپ دوم، 1410ق.
 15. برزگر، ابراهیم. درآمدی بر اندیشه سیاسی صحیفه سجادیه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1391ش.
 16. بلاذری، احمد­بن یحیی­­. انساب­الاشراف. بیروت: دار­الفکر، 1417ق.
 17. جعفریان، رسول. حیات فکری و سیاسی امامان شیعه (علیهم­السلام). قم: مرکز جهانی‌علوم‌انسانی،
 1376ش
 18. جوادی آملی، عبدالله. ادب فنای مقربان. قم: اسراء، چاپ ششم، 1389ش.
 19. حسکانی، عبید­الله. شواهد التنزیل. تهران: وزارت ارشاد اسلامی، 1411ق.
 20. راغب اصفهانی، حسین­بن محمد. مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار­الشامیه، 1412ق.
 21. زمخشری، محمود­بن عمر. ربیع­الابرار و نصوص الاخبار. بیروت: موسسة الاعلمی، 1412ق.
 22. سیوطی، عبدالرحمن. الدر­المنثور. قم: کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی نجفی، 1404ق.
 23. شیخ آقا بزرگ، محمد حسن. الذریعه الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار­الاضواء، 1378ق.
 24. صدوق (ابن بابویه)، محمد بن علی. معانی الاخبار. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1403ق.
 25. ــــــــــــــــــــــــــ. کمال الدین و تمام النعمه. تهران: اسلامیه، 1395ش.
 26. ــــــــــــــــــــــــــ. عیون اخبار الرضا (ع). تهران: نشر جهان، 1378ش.
 27. طباطبایی، محمد حسین. المیزان. بیروت: موسسة الاعلمی، چاپ دوم، 1390ق.
 28. طبرسی، فضل­بن حسن. مجمع البیان. تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.
 29. طوسی، محمد­بن الحسن. الامالی. قم: دار­الثقافه، 1414ق.
 30. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ.  مصباح­المتهجد. بیروت: موسسه فقه الشیعه، 1411ق.
 31. قندوزی­حنفی، سلیمان­بن ابراهیم. ینابیع­الموده. بی­جا: دار­الاسوه، 1416ق.
 32. کلینی، محمد­بن یعقوب. الکافی. تهران: دار­الکتب، چاپ چهارم، 1407ق.
 33. لاهیجی، عبدالرزاق. گوهر مراد. تهران: انتشارات سایه، 1383ش.
 34. مجد فقیهی، محمد علی. آشنایی با صحیفه سجادیه. قم: مرکز جهانی، 1376ش.
 35. مجلسی، محمد باقر. بحار­الانوار. بیروت: احیاء­التراث، چاپ دوم، 1403ق.
 36. محمدی اشتهاردی، محمد. درس­های صحیفه سجادیه. تهران، نبوی، 1388ش.
 37. مدنی شیرازی، سید علی­خان. ریاض السالکین. قم، موسسه النشر الاسلامی، 1432ق.
 38. مدنی، سید محمد هاشم. الصلاة البتراء. قم: موسسة الکوثر، 1428ق.
 39. مسعودی، علی­بن الحسین. مروج­الذهب. بیروت: دار­الکتب، بی تا.
 40. مظفر، محمد حسن. دلائل­الصدق لنهج ­الحق. قم: موسسة آل­البیت، 1422ق.
 41. مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دار­الکتب، چاپ دهم، 1371ش.