پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

بداء در علم غیبی انبیا به آینده: بررسی و حل تعارض میان دو طائفه از روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
طلبه سطح 3 حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران
10.22034/thr.2026.2078029.1154
چکیده
امکان تحقق بداء در پیش‌گویی انبیا یکی از مباحث چالش‌برانگیز در روایات امامیه است که پیرامون این موضوع، دو طائفه از روایات دیده می‌شود. طائفۀ اول، امکان وقوع بداء را در علم انبیا تأیید می‌کند، درحالی‌که طائفۀ دوم آن را نفی می‌نماید. در مواجهه با این تعارض، نظریات متعددی از سوی محدثان و اصولیان شیعی مطرح شده است، از جمله حمل بر غالب موارد، تفکیک میان علم وحیانی و الهامی، و مقید کردن بداء به اخبار غیرحتمی. با این حال، این دیدگاه‌ها اغلب با چالش‌ و تعارض با سیاق متون مواجه‌اند. این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و با بررسی سندی و دلالی روایات، راهکار جمع میان این دو طائفه را تکمیل می‌کند. بر این اساس، معلوم پیامبر همواره با حفظ ساختار شرطی درک می‌شود و عدم تحقق جزاء در یک قضیه، لزوماً به معنای وقوع بداء در معلومات پیامبر نیست. افزون بر این، در اخباری که پیامبران به‌صورت مطلق بیان کرده‌اند، قرینه‌های منفصله نشان می‌دهند که این اخبار درواقع مشروط بوده و مستلزم تکذیب الهی نیستند، مشروط بر آنکه حکمت آن روشن شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Bada’ and the Knowledge of the Prophets: An Investigation into Riwāyāt Conflict and the Possibility of Reconciliation

نویسنده English

Abolfazl Rahmannezhad
Level 3 Seminary Student, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran
چکیده English

The issue of Bada’ (Divine Will manifested in changing a previously announced decree) concerning the knowledge of the prophets is one of the challenging topics in Islamic theology, around which two main categories of narratives (riwāyāt) are observed. The first category affirms the possibility of Bada’ occurring in the prophets’ knowledge, while the second category explicitly denies it. In confronting this conflict, various theories have been proposed by Shia traditionists (muḥaddithūn) and juristic methodologists (uṣūlīyūn), including explaining the narratives by appealing to the majority of cases (preponderance), distinguishing between revealed (waḥyānī) and inspired (ilhāmī) knowledge, and confining Bada’ to non-definite predictions (non-definite akhbār). However, these viewpoints often encounter structural challenges and conflict with the contexts of the texts. This research addresses this conflict by examining the transmission chain (sanad) and semantic implications (dalālah) of the narratives (riwāyāt) and by providing a logical analysis of the concept of what God teaches the prophets. Accordingly, the prophet's knowledge is always understood as maintaining a conditional structure, and the non-fulfillment of the consequence (jazā’) in a proposition does not necessarily mean that Bada’ has occurred in the prophet’s information. Furthermore, in the predictions that the prophets state unconditionally (absolutely), external indicators (qarā’in munfaṣilah) demonstrate that these reports (akhbār) were, in fact, conditional and do not necessitate divine refutation (negation/denial), provided their underlying wisdom is clarified.

کلیدواژه‌ها English

badāʾ
prophetic knowledge
Conflict of Narratives (Riwāyāt)
prophetic repudiation
- قرآن کریم
۱. امام سجاد علیه‌السلام، علی بن الحسین (۱۳۷۶ش)، الصحیفة السجادیة، قم: دفتر نشر الهادی.
۲. ابن‌الغضائری، احمدبن‌حسین (۱۳۸۰ش)، الرجال لإبن الغضائری، قم: دار الحدیث.
۳. برقی، احمدبن‌محمد‌بن‌خالد (۱۳۷۱ق)، المحاسن، قم: دار الکتب الاسلامیة.
۴. تبریزی، محمد مجذوب (۱۴۲۹ق)، الهدایا لشیعة أئمة الهدى، قم: دارالحدیث.
۵. تفتازانی، مسعودبن‌عمر (۱۴۱۶ق)، المطول، قم: مکتبة الداوری.
۶. جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد (۱۴۰۴ق)، الصحاح، لبنان: دارالعلم للملایین.
۷. حسن‌بن‌یوسف، علامه حلی (۱۴۰۲ق)، رجال العلامة الحلی، قم: الشریف‌الرضی.
۸. خراسانی، محمدکاظم (۱۴۰۹ق)، کفایة الأصول، قم: مؤسسة آل البیت.
۹. خوئی، ابوالقاسم (بی‌تا)، البیان فی تفسیر القرآن، قم: موسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
۱۰. خوئی، ابوالقاسم (۱۴۲۸ق)، غایة المأمول من علم الأصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
۱۱. رازی، محمدبن‌عمر (۱۴۱۱ق)، المحصل، قاهره: مکتبة دار التراث.
۱۲. راوندی، قطب‌الدین (۱۴۰۹ق)، الخرائج و الجرائح، قم: مؤسسه امام مهدى‏.
۱۳. راوندی، قطب‌الدین (۱۴۰۹ق)، قصص الانبیاء، مشهد: مرکز پژوهش‌های اسلامی.
۱۴. روحانی، محمدصادق (۱۳۸۹ش)، زبدة الأصول، قم: کلبه شروق.
۱۵. سبحانی‌تبریزی، جعفر (۱۴۱۳ق)، الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسۀ امام صادق علیه‌السلام.
۱۶. شریف‌شیرازی، محمدهادی (۱۴۳۰ق)، الکشف الوافی فی شرح أصول الکافی، قم: دارالحدیث.
۱۷. شیخ‌حرعاملی (۱۴۱۸ق)، الفصول المهمة فی أصول الأئمة، قم: موسسه معارف اسلامی امام رضا علیه‌السلام.
۱۸. صدوق، محمدبن‌علی‌بابویه (۱۳۷۶ش)، الأمالی، تهران: کتابچی.
۱۹. صدوق، محمدبن‌علی‌بابویه (۱۳۹۸ق)، التوحید، قم: جامعه مدرسین.
۲۰. صدوق، محمدبن‌علی‌بابویه (۱۳۷۸ق)، عیون اخبار الرضا علیه‌السلام، تهران: نشر جهان.
۲۱. صدوق، محمدبن‌علی‌بابویه (۱۳۹۵ق)، کمال الدین و تمام النعمة، تهران: اسلامی.ه
۲۲. صفار، محمدبن‌حسن (۱۴۰۴ق)، بصائر الدرجات فی فضائل آل‌محمّد صلّى‌الله‌علیهم، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
۲۳. طباطبایی، محمدحسین (۱۳۵۲ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
۲۴. طبرسی، احمدبن‌علی (۱۴۰۳ق)، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد: نشر مرتضی.
۲۵. طوسی، محمدبن‌حسن (۱۴۱۱ق)، الغیبة، قم: دار المعارف الاسلامیة.
۲۶. طوسی، محمدبن‌حسن (۱۴۲۷ق)، رجال الطوسی، قم: جامعه مدرسین.
۲۷. عده‌ای از علما (۱۳۶۳ق)، الأصول الستة عشر، قم: دار الشبستری للمطبوعات.
۲۸. علم‌الهدی، محمدباقر (۱۳۹۰ش)، البداء آیة عظمة الله، مشهد: ولایت.
۲۹. علی‌بن‌حسین‌بابویه (۱۴۰۴ق)، الإمامة و التبصرة من الحیرة، قم: مدرسة الإمام المهدى.
۳۰. عیاشی، محمدبن‌مسعود (۱۳۸۰ق)، تفسیر العیاشی، تهران: المطبعة العلمیة.
۳۱. فیاض، محمداسحاق (۱۴۲۷ق)، المباحث الأصولیة، قم: دار الهدی.
۳۲. فیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب (۱۴۱۵ق)، القاموس المحیط، لبنان: دار الکتب العلمیة.
۳۳. قزوینی، مجتبی (۱۳۸۹ش)، بیان الفرقان فی توحید القرآن، قم: دلیل‌ما.
۳۴. قمی، علی‌بن‌ابراهیم (۱۴۰۴ق)، تفسیر القمی، قم: دار الکتاب.
۳۵. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (۱۳۶۳ش)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
۳۶. مازندرانی، محمدصالح (۱۳۸۲ق)، شرح الکافی الأصول و الروضة، تهران: المکتبة الاسلامیة.
۳۷. مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق)، بحار الانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
۳۸. مجلسی، محمدتقی (۱۴۰۶ق)، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور.
۳۹. مفید، محمدبن‌محمد (۱۴۱۳ق)، النکت الإعتقادیة، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
۴۰. مفید، محمدبن‌محمد (۱۴۱۳ق)، الإختصاص، قم: الموتمرالعالمی لالفیة الشیخ المفید.
۴۱. نعمانی، محمدبن‌ابراهیم (۱۳۹۷ق)، الغیبة للنعمانی، تهران: نشر صدوق.
۴۲. مدنی، سیدعلی‌خان (۱۴۰۹ق)، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
۴۳. ملکی‌میانجی، محمدباقر (۱۳۳۶ش)، توحید الامامیة، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
۴۴. نجاشی، احمدبن‌علی (۱۳۶۵ش)، رجال النجاشی، قم: جامعه مدرسین.