پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

واکاوی تأثیر باور کلامی بر نقل مختلف حدیث سلسلة الذهب در منابع اهل سنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
10.22034/thr.2026.2079985.1156
چکیده
حدیث سلسلة الذهب از برجسته‌ترین و استوارترین روایات منسوب به امام رضا (ع) است؛ روایتی که اهمیت کلامی آن در صورت‌بندی ویژه‌ای از نسبت میان توحید و امامت جلوه‌گر می‌شود، به‌گونه‌ای که پذیرش ولایت اهل‌بیت (ع) به‌مثابه شرط ورود به حصن توحید معرفی می‌گردد. این حدیث نه صرفاً گزارشی فضیلتی، بلکه متنی هویت‌ساز در ساختار معرفتی تشیّع است؛ که حقیقت توحید را در افق هدایت ولایی تفسیر می‌کند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه تتبّع در منابع تاریخی و حدیثی فریقین، ضمن بازخوانی گزارش‌های مربوط به سفر امام رضا (ع) به نیشابور و زمینه‌های اجتماعی ـ علمی آن، به واکاوی نحوه بازتاب و بازنمایی حدیث سلسلة الذهب در آثار مورخان و محدّثان اهل‌سنت پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اصل ورود امام رضا (ع) به نیشابور و استقبال گسترده اقشار مختلف، اعم از شیعه و سنی، در منابع معتبر اهل‌سنت منعکس شده و از شهرت تاریخی قابل اعتنایی برخوردار است. نقل این حدیث در منابع یادشده در سه الگوی متمایز قابل طبقه‌بندی است: بازتاب آن در قالب «حدیث ایمان»، روایت «حدیث حصن» بدون ذکر قید تفسیری، و نقل «حدیث حصن» همراه با توضیح امام رضا (ع)؛ که گونه اخیر تنها در معدودی از منابع حدیثی اهل‌سنت مشاهده می‌شود. عنوان رایج «حدیث الحصن» در این آثار برگرفته از ساختار لفظی روایت و ناظر به تأکید بر مضمون امنیت‌بخش توحید است. نکته بنیادین و حاصل تحلیل تطبیقی منابع آن است که با توجه به گستره کم‌نظیر حاضران، کاتبان و ناقلان در مجلس نیشابور، غفلت از بخش تفسیری حدیث با عبارت «بشروطها و أنا من شروطها» را نمی‌توان با تبیینی تاریخی توجیه کرد. ازاین‌رو، عدم انعکاس فراگیر این بخش را باید در پرتو ملاحظات کلامی و پیش‌فرض‌های اعتقادی اهل‌سنت فهم کرد؛ پیش‌فرض‌هایی که پذیرش شرطیت امامت برای تحقق توحید را برنمی‌تابید و در نتیجه، در فرآیند نقل، موجب گزینش، تقلیل یا تعدیل دلالت‌های ولایی این روایت شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining the Impact of Theological Belief on the Different Transmissions of the Hadith Silsilat al‑Dhahab in Sunni Sources

نویسنده English

Asghar Tahmasebi
Assistant professor of the Quranic sciences and Hadith department, Shahrekord university, Shahrekord, Iran
چکیده English

The golden chain hadith is one of the most important and valuable hadiths that Emam Reza has mentioned. The importance of this hadith is because of the linkage of monothesim and imamat in it and the condition of entering to the monothesim is the accepting of all of Emams. The attention to the time and place that this hadith is told can provide some answers to this question: why Emam Reza told this hadith? This research defines some important historical events about the travel of Emam Reza to Neyshaboor and it refers to how the sunni historians reported about the golden chain hadith .The result is that in the most of historical resources of sunni people the reception of people (Sunni, Shia) from Emam Reza in Neyshaboor is not ignored. In the historical reports the quality of expression of the golden chain hadith is three kind The faith hadith , the goodness without explanation hadith and the goodness with explanation hadith. In some of sunni resources the third part is not as famous as the other parts but this hadith is in some of historical resources is defined as goodness and that is because of the words used in it. This hadith was very valuable and holy for the sunni historians because they had known it as a cure for the insane people The last point is that the explanation of Emam Reza is not mentioned in the historical reports and there is a possibility for this hadith to be ignored by.

کلیدواژه‌ها English

Emam Reza
Neyshaboor
Hadith Silsilat al‑Dhahab
Imamat
Sunnis
- قرآن کریم.
1. ابن جوزی، (بی تا)، تذکرة الخواص، ج1، بی‌جا، بی‌نا.
2. ابن حوقل، ابی القاسم (1366)، صورة الارض، ترجمه:جعفرشعار، تهران:انتشارات امیرکبیر.
3. ابن عساکر، ابی القاسم (بی تا)، تاریخ مدینة دمشق، حقیق علی شیری، ج5، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
4. ابن منظور، جمال الدین (1402ق)، مختصر تاریخ دمشق، ج3، دمشق:دار الفکر للطباعة و التواریخ و النشر.
5. اربلی، عیسی ابن ابی فتح (بی تا)، کشف الغمة، ج3، بیروت: نشردارالاضواء .
6. اصفهانی، ابونعیم (1409ق)، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت:دارالکتب العلمیة.
7. بغدادی، ابن نجار (بی تا)، ذیل تاریخ بغداد، ج4.
8. بلاذری، احمدبن یحیی (1337)، فتوح البلدان، ترجمه: محمد توکل و به کوشش امیر حسین خنجی، تهران: نشرنقره.
9. بیهقی، ابوبکر (1423ق)، شعب الایمان، ج1، ناشر: مکتبة الرشد و التوزیع بالریاض و بالتعاون مع الدار السلفیة ببومبای بالهند.
10. حاکم نیشابوری، ابوعبدالله (1375)، تاریخ نیشابور، ترجمه:محمدبن حسین خلیفه نیشابوری وتصحیح:محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نشر آگه.
11. رستگار مقدم گوهری، هادی (1393)، جایگاه امامت و ولایت در حدیث سلسلة الذهب، فرهنگ رضوی، شماره6، تابستان 1393ش.
12. سجادی، سید احمد (1385)، پرچم داران سعادت (تدبری در زیارت جامعه کبیره)، تهران: بنیاد قرآن و عترت.
13. شریف رضی (1396)، نهج البلاغه، ترجمه:محمددشتی، قم انتشارات محمد امین.
14. صدوق. ( 1400ق)، أمالی، بیروت: انتشارات اعلمی، چاپ پنجم.
15. صدوق، محمد بن بابویه (1387ق)، عیون اخبار الرضا (ع)، تهران: نشر جهان.
16. صدوق، محمدبن علی بابویه (1376ق)، من لایحضره الفقیه، تهران: مطبعه الآفتاب.
17. طبسی، محمدجعفر (بی تا)، رجال الشیعه فی اسانیدالسنة، ج1، ناشر موسسة المعارف الاسلامیة.
18. طبسی، محمدحسن (1391)، اهل سنت و حدیث سلسلة الذهب، امامت پژوهی، شماره5.
19. طوسی، ابن جعفرمحمدبن علی (ابن حمزه) (بی تا)، الثاقب فی المناقب، محقق:شیخ نبیل رضا علوان، ج1، نشرموسسة انصاریان للطباعة و النشر، المطبعة:الصدر.
20. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (بی تا)، ینابیع المودة لذوالقربی، ج3، دارالاسوة للطباعة والنشرالمطبعة.
21. کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1388ق)، الکافی، ج1، تهران: دارالکتب اسلامیة.
22. لسترینج، گای (1390)، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمه:محمودعرفان، تهران:انتشارات علمی و فرهنگی.
23. لومبارد، موریس (1390)، جغرافیای تاریخی جهان اسلام در چهار قرن نخستین، ترجمه:عبدالله ناصری طاهر و سمیه سادات طباطبایی، تهران:انتشارات پژوهشکده تاریخ اسلام.
24. مرتضی عاملی، جعفر (1365)، الحیاة السیاسیة الامام الرضا (ع)، ترجمه :دفتر انتشارات اسلامی، قم:انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزه علمیه قم.
25. مستوفی قزوینی، حمدالله (1387)، نزهةالقلوب، تصحیح: محمد دبیرسیاقی، قزوین، نشرحدیث امروز.
26. یعقوبی، احمدبن اسحاق (1382)، تاریخ یعقوبی، ترجمه:محمد ابراهیم آیتی، ج2، تهران:انتشارات علمی و فرهنگی.