پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

خوانشی دیالکتیکی از بداء در پرتو الگوی سه‌سطحی اراده‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، کشور ایران
چکیده
هدف این پژوهش، بازخوانی مفهوم «بداء» در الهیات شیعه با بهره‌گیری از منطق دیالکتیکی هگل و تبیین آن در چارچوب الگوی سه‌سطحی اراده‌هاست؛ الگویی که شامل اراده ازلی الهی(تکوینی)، اراده تشریعی الهی و اراده انسانی است. بداء، به‌عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در کلام امامیه، همواره محل مناقشه میان جبرگرایی و اختیار بوده است. این مقاله می‌کوشد با رویکردی فلسفی، بداء را نه به‌مثابه نفی علم الهی، بلکه به‌عنوان سنتز دیالکتیکی میان علم مطلق و اراده انسانی معرفی کند. روش تحقیق، تحلیلی ـ تطبیقی است و با استفاده از منابع اصیل کلامی و فلسفی شیعه نظیر نهج‌البلاغه، اصول کافی، مجمع‌البیان، و آثار ملاصدرا به‌ویژه الأسفار الأربعة، به استخراج مؤلفه‌های سه‌گانه اراده و نسبت آن‌ها با مفهوم بداء پرداخته شده است. همچنین، ساختار دیالکتیکی هگل به‌عنوان چارچوب نظری برای تحلیل تضاد و فراروی مفهومی میان علم ازلی و اختیار انسان به‌کار گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بداء، در مقام سنتز، نه‌تنها تضاد میان علم پیشینی الهی و اختیار انسان را رفع می‌کند، بلکه در قالب «علم فعلی الهی» و نظریه «امر بین‌المللی»، نظامی پویا از تعامل اراده‌ها را شکل می‌دهد. نتیجه پژوهش آن است که بداء، برخلاف تصور رایج، نه نشانه جهل یا تغییر در علم الهی، بلکه نشانۀ ظهور اراده الهی در مقام تحقق و پاسخ به اراده انسانی است؛ و از این منظر، می‌توان آن را سنتز دیالکتیکی در معماری اراده‌ها دانست. در نهایت، مقاله با ارائۀ مصادیق قرآنی و پیامدهای فلسفی این تبیین، نشان می‌دهد که بداء تجلیِ حکمت سیال الهی است که اختیار انسان را از حالت اسمی به کنش واقعی ارتقاء می‌بخشد. 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A dialectical reading of the Bada in light of the three-level model of wills

نویسنده English

Fahimeh Jafrasteh
Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak City, Iran
چکیده English

The aim of this research is to reinterpret the concept of “bad’a” in Shiite theology using Hegel’s dialectical logic and explain it within the framework of the three-level model of wills; a model that includes the divine eternal will (genesis), the divine legislative will, and the human will. Bad’a, as one of the fundamental concepts in Imami theology, has always been a point of conflict between determinism and free will. This article attempts to introduce bad’a, using a philosophical approach, not as a negation of divine knowledge, but as a dialectical synthesis between absolute knowledge and human will. The research method is analytical-comparative, and using authentic Shiite theological and philosophical sources such as Nahj al-balaghah, Usul al-Kafi, Majma’ al-bayan, and the works of Mulla Sadra, especially Al-Asfar al-Arba’s, the three components of will and their relationship with the concept of bad’a have been explored. Also, Hegel's dialectical structure is used as a theoretical framework to analyze the contradiction and conceptual transcendence between eternal knowledge and human free will. The findings show that the Bada, as a synthesis, not only resolves the contradiction between divine a priori knowledge and human free will, but also forms a dynamic system of interaction of wills in the form of "divine actual knowledge" and the theory of "the matter between matters". The result of the research is that the Bada, contrary to popular belief, is not a sign of ignorance or change in divine knowledge, but rather a sign of the emergence of divine will as a realization and response to human will; and from this perspective, it can be considered a dialectical synthesis in the architecture of wills. Finally, by presenting Quranic examples and the philosophical consequences of this explanation, the article shows that the Bada is a manifestation of divine fluid wisdom that elevates human free will from a nominal state to real action.

کلیدواژه‌ها English

Bada
freedom
philosophy of will
three-level model
fate and destiny
  1. - قرآن کریم

    1. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، ج2، قم، نشر اسلامی، 1404ق.
    2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الاشارات والتنبیهات، تصحیح: صیداوی. قم: منشورات بیدار، 1422ق.
    3. استیس، والتر، دیالکتیک هگل، ترجمۀ احمد ارشاد. تهران: نشر نی، ۱۳۹۵.
    4. ایزدی، علی‌اکبر، «بداء و علم الهی در تفسیر المیزان». مطالعات قرآنی و حدیثی، دانشگاه مفید، شماره ۲۴، بهار ۱۳۹۸.
    5. احمدی، محمدرضا، «تحلیل فلسفی بداء در حکمت متعالیه». فلسفه اسلامی، دانشگاه قم، شماره ۳۲، زمستان ۱۴۰۰.
    6. الله نیا، حسن، «بداء، ظهور اراده مشروط الهی در تعامل با کنش انسانی»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، شماره21، تابستان1388، ص45-70.
    7. باقری، محمد، «نقش اختیار انسان در تحقق بداء از منظر کلام امامیه». پژوهش‌های کلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، شماره ۴۵، پاییز ۱۴۰۱.
    8. جوادی آملی، عبدالله. بداء در نظام هستی، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۰.
    9. ----------،---------، تفسیر تسنیم، قم: نشر اسراء، ۱۳۸۷.
    10. خمینی، سید روح الله، کشف الاسرار، تهران، انتشارات علمی، 1384ش.
    11. خوئی، سید ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه امام صادق(ع)، 1375.
    12. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم، بی‌تا.
    13. رازی، فخرالدین، تفسیر کبیر، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
    14. ریاضی، نوریه، «بداء: نقد و بررسی نظریه‌های اندیشمندان مسلمان». اندیشه دینی، دوره ۱۰، شماره ۲۷، تابستان ۱۳۸۷.
    15. سبزواری، ملاهادی، شرح منظومه، تصحیح: حسن حسن‌زاده آملی، تهران: نشر ناب، 1384ش.
    16. سید رضی، نهج البلاغه، تحقیق: صبحی صالح، بیروت، دارالکتب العربیه، 1993م.
    17. شریفی، مهدی، «بررسی مفهوم بداء در اندیشه امام خمینی». اندیشه دینی معاصر، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، شماره ۲۹، زمستان ۱۳۹۹.
    18. شیخ صدوق، محمد بن علی، (1407ق)، التوحید، تحقیق: هاشم حسینی، قم: جامعه مدرسین، بی‌تا.
    19. ------------، ------------، من لا یحضره الفقیه، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، بی‌تا.
    20. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا)، الأسفار الأربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
    21. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة. بی‌تا.
    22. طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: مؤسسه نشر اسلامی، ۱۳۷۵ و ۱۴۰۲.
    23. طباطبایی، سید محمد حسین، نهایه الحکمه، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1375.
    24. طوسی، محمد بن حسن، التهذیب الأحکام، تحقیق: حسن موسوی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
    25. طوسی، خواجه نصیرالدین، تجرید الاعتقاد، تصحح: مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران، 1375ش.
    26. علامه حلی. حسن بن یوسف، کشف‌المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، موسسه نشر اسلامی، 1413ق.
    27. عشریه، رحمان، اسماعیلی، محمدعلی؛ رضایی هفتادر، حسن. «بداء در نظام فلسفی میرداماد». فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، ۱۴۰۲.
    28. عباس‌زاده، عباس، «منابع و مبانی نظری بداء و عدم مغایرت آن با علم و قضا و قدر الهی در مکتب تشیع». اندیشه نوین دینی، دوره ۱۳، شماره ۵۱، تابستان ۱۳۹۶.
    29. فخرالمحققین، محمد بن حسن، شرح تجرید الاعتقاد، قم، مؤسسه نشر اسلامی، بی‌تا.
    30. فیاضی، محمد، تحلیلی فلسفی از بداء، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۵.
    31. کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران: دارالحدیث، ۱۴۰۷ق.
    32. مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن، تهران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۱.
    33. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق.
    34. مطهری، مرتضی، عدل الهی، تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۷۷.
    35. مطهری، مرتضی، انسان و سرنوشت، تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۷۷.
    36. محمدی‌نیا، عیسی، دیباجی، سید محمدعلی، «بررسی تطبیقی آموزه بداء و تفکر گشودگی در حل تعارض علم پیشین الهی و اختیار انسان، پژوهش‌های دین و اندیشه، دانشگاه مازندران، شماره ۴۷،۴۶، ۱۴۰2.
    37. محمدی‌نیا، مهدی، دیباجی، محمد، بداء و اختیار انسان در نظام تکوین، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۴۰۲.
    38. مفید، محمد بن محمد، تصحیح الاعتقاد، تحقیق: حسین درگاهی، قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
    39. معلمی، حسن. «بداء در اندیشه شیعی». نشریه معارف کلامی اهل‌بیت(ع)، شماره ۲۵، ۱۳۹۵.
    40. نصری، عبدالله، «اختیار انسان و علم پیشین الهی»، نشریه آینه پژوهش، شماره ۵۴، ۱۳۹۸.
    41. هگل، گئورگ ویلهلم. فن دیالکتیک، ترجمۀ حسینعلی نوذری، تهران: آگاه، ۱۳۸۰.
    42. واعظی، محمود، رضایی، حسین، فقیه‌زاده، رضا، «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس». فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، دوره ۵۶، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۲.
    43. Hegel, G. W. F. (1807). Phenomenology of Spirit. Translated by A. V. Miller. Oxford: Oxford University Press.
    44. Stace, Walter T. (1955). The Philosophy of Hegel: A Systematic Exposition. New York: Dover Publications.