پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

نگرشی روایی- کلامی به القاب امام رضا (علیه‌السلام) با تأکید بر بررسی لقب «شمس الشموس»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
چکیده
شناخت امام‌(علیه‌السلام) بخشی اساسی از فرآیند امام‌شناسی است که ابعاد متنوعی همچون «لقب‌پژوهی» را دربرمی‌گیرد. پژوهش حاضر- که بدون پیشینه‌ای خاص است- در راستای تقویت معرفت عقیدتی، با بهره‌گیری از روش متن‌پژوهی تحلیلی به بررسی لقب «شمس‌الشموس» پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این لقب در زمره القاب مأثور قرار ندارد و نخستین بار از سوی متصوفه در وصف پیامبر اسلام‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) به کار گرفته‌شده است. در سده‌های بعد، این عنوان برای امام علی‌(علیه‌السلام)، امام رضا‌(علیه‌السلام) و امام زمان‌(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه) نیز به‌کار رفته است. بااین‌حال، کاربرد لقب «شمس‌الشموس» درباره امام رضا‌(علیه‌السلام) جایگاهی ویژه یافته و در منابع متعدد انعکاس یافته است؛ به‌گونه‌ای که هرچند منشأ استعمال آن را می‌توان در ادبیات صوفیانه یا متأثر از آن دانست، اما این لقب به مرور در مدح و ثنای آن حضرت جایگاهی برجسته یافته است. بر این اساس، لقب «شمس‌الشموس» نه تنها به‌مثابه ابزاری ادبی برای آهنگین‌ساختن توصیف ائمه‌(علیهم‌السلام) به‌کاررفته، بلکه به‌ویژه در مورد امام رضا‌(علیه‌السلام) به یکی از القاب عرفی رایج بدل گشته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Narrative-Theological Approach to the Titles of Imam Reza (AS) with Emphasis on the Title “Shams al-Shumus”

نویسنده English

Seyyed Ibrahim Mortazavi
Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

Understanding the Imam (AS) is a fundamental component of the broader process of Imāmology, which encompasses diverse dimensions such as the study of titles. The present research—without a specific precedent—seeks to strengthen doctrinal knowledge by employing an analytical text-based method to examine the title Shams al-Shumus (“Sun of Suns”). The findings indicate that this title is not among the authentically transmitted epithets and was first employed by Sufis in reference to the Prophet of Islam (PBUH). In subsequent centuries, the title was also applied to Imam Ali (AS), Imam Reza (AS), and Imam al-Mahdi (may Allah hasten his reappearance). Nevertheless, its usage in connection with Imam Reza (AS) acquired a distinctive status and is reflected in numerous sources. Although its origin can be traced to Sufi literature or influences thereof, the title gradually came to occupy a prominent place in the praise and eulogy of Imam Reza (AS). Accordingly, Shams al-Shumus has functioned not only as a literary device to lend rhythm and resonance to descriptions of the Imams (AS), but also—particularly in the case of Imam Reza (AS)—as one of the widely recognized conventional titles.

کلیدواژه‌ها English

Shams al-Shumus
Imam Reza (AS)
titles of the Imams (AS)
Sufis
- قرآن مجید، مترجم: حسین انصاریان، قم، اسوه، 1383.
1. ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب (ع)، قم، علامه، 1379.
2. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا (ع)، تهران، جهان، 1378.
3. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ، کمال الدین و تمام النعمۀ، محقق: علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، 1395ق.
4. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ، علل الشرائع، قم، داوری، 1385.
5. ابن بابویه، علی بن حسین، الامامة و التبصرة من الحیرة، قم، مدرسة الامام المهدی (عج)، 1404 ق.
6. ابن قولویه قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، دار المرتضویة، 1356.
7. ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1415ق.
8. ابن هشام حمیری، ابومحمد عبدالملک، زندگانی حضرت محمد (ص)، مترجم: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، کتابچی، 1375.
9. احمدی بیرجندی، احمد و نقوی زاده، سید علی، مدایح رضوی در شعر فارسی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، 1377.
10. اسفندیاری، اسکندر، پژوهشی درباره طوایف غلاة تا پایان غیبت صغرا و موضع ائمه در این باب، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1374.
11. امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ ق
12. بحرانی، سید هاشم، مدینة معاجز الائمة الاثنی عشر و دلائل الحجج على البشر، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳ ق.
13. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، قم، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱.
14. بکری، احمد بن عبدالله، الانوار فی مولد النبی (ص)، قم، دار الشریف الرضی، ۱۴۱۱ ق.
15. جاسم، محمد حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم (عج)، ترجمه سید محمد تقی آیت‌اللهی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۵.
16. خنجی اصفهانی، فضل بن روزبهان، وسیلة الخادم الى المخدوم، قم، انصاریان، ۱۳۷۵.
17. داوری، مسلم، النبی الاعظم و وجوده النوری، قم، دار الناصر، ۱۴۱۹ ق.
18. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۲.
19. ذکاوتی قراگوزلو، "صوفیه از دید علمای شیعه در قرن گذشته"، آینه پژوهش، دوره ۱۸، شماره ۱۲، ص ۲۶-۳۷، ۱۳۸۶.
20. ذهبی، شمس‌الدین، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ ق.
21. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت-دمشق، دار القلم-دار الشامیه، ۱۴۱۲ ق.
22. رضائی، محمد، شخصیت‌شناسی معنوی و عبادی امام رضا (ع)، روزنامه ایران، سال بیست و هشتم، شماره ۷۹۳۸، ۱۴۰۱.
23. زرندی حنفی، محمد بن یوسف، معارج الوصول الی معرفة آل الرسول و البتول، بی‌نا، جامعه محمد احیاء الثقافة الاسلامیه، ۱۴۲۵ ق
24. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ ق.
25. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، تفسیر کشاف، ترجمه مسعود انصاری، تهران، ققنوس، ۱۳۸۹.
26. سبحانی تبریزی، جعفر، الملل و النحل، قم، مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۲۷ ق.
27. سجستانی، اسحاق بن احمد، الافتخار، تحقیق اسماعیل قربان حسین، بیروت-لبنان، دار الغرب الاسلامی، ۲۰۰۰ م.
28. سمعانی، احمد، روح الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح، تحقیق نجیب مایل هروی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴.
29. سید صالحی، صدیقه، بکری ابوالحسن احمد بن عبدالله، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۳.
30. شامی، جمال‌الدین یوسف بن حاتم، الدر النظیم فی مناقب الائمة الهامیم، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۲۰ ق.
32. شبیری، کامل مصطفی، الصلة بین التصوف و التشیع، بیروت-لبنان، دار الاندلس، ۱۹۸۲ م.
33. طبری، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامة، قم، بعثت، ۱۴۱۳ ق.
34. طبرسی، فضل بن حسن، زندگانی چهارده معصوم، ترجمه عزیزالله عطاردی، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۰.
35. طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، دار المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۱ ق.
36. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعه، ۱۴۱۱ ق.
37. عاملی، محمد جمیل حمود، الفوائد البهیۀ فی شرح عقائد الامامیۀ، بیروت- لبنان: مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات، 1421ق.
38. عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الصادق (ع)، تهران، عطارد، ۱۳۸۴
39. ـــــــــــــــــــــــــ، مسند الامام الرضا (ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۶ ق.
40. فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، دلیل ما، ۱۴۳۳ ق.
41. فراتی، علی‌اکبر، مجمل الأسماء المصدرات بالاب والام والابن والبنات (فرهنگ عربی به فارسی-۴۰ کلمه)، تهران، شکوه حکمت رحمانی، ۱۳۹۷.
42. فروزانفر، بدیع الزمان، شرح مثنوی شریف، تهران: زوار، 1367.
43. قرشی، باقر شریف، حیاة الامام الرضا (ع)، قم، سعید بن جبیر، ۱۳۸۰.
44. قرشی بنایی، علی‌اکبر، حیاة الامام الجواد (ع)، بی‌نا، بی‌تا، ۱۴۱۲ ق.
45. قشیری، عبدالکریم، لطائف الاشارات، تحقیق ابراهیم بسیونی، مصر، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۸۱ م.
46. کسنزانی، محمد، موسوعة الکسنزان فیما اصطلح علیه اهل التصوف و العرفان، سوریه-دمشق، دار المحبة، ۱۴۲۶ ق.
47. کفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح، قم، دار الرضی، ۱۴۰۵ ق.
48. کنتوری، میر حامد حسین، فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر، تلخیص شیخ عباس قمی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۶.
49. مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد - مفتاح الجنان، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ ق.
50. ــــــــــــــــــــــــــــ، بحارالانوار، تهران، اسلامیه، ۱۳۶۳.
51. ــــــــــــــــــــــــــــ، جلاء العیون، قم، سرور، 1382.
52. ــــــــــــــــــــــــــــ، زندگی حضرت امام موسی کاظم (ع)، ترجمه موسی خسروی، تهران، اسلامیه، 1377.
53. ــــــــــــــــــــــــــــ، زندگانی حضرت علی بن موسی الرضا (ع)، مترجم: موسی خسروی، تهران، اسلامیه، 1380.
54. مفید، محمد بن محمد، المقنعة، تحقیق موسسه النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المقدسه، قم، دار المفید، ۱۴۱۰ ق.
55. نوری، محمدتقی بن محمدمهدی، اشرف التواریخ، تهران، مراثی مکتوب، ۱۳۸۶.
56. همایش سیره و زمانه امام جواد (ع)، مجموعه مقالات همایش سیره و زمانه امام جواد (ع)، قم، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، ۱۳۹۵.
57. هوشنگی، حسین، ابعاد شخصیت و زندگی حضرت امام رضا (ع)، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۲.
58. یعقوب، امیل بدیع، موسوعۀ النحو و الصرف و الاعراب، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.