پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

تأخیر در اجابت دعا در قرآن: تحلیل کلامی با نگاهی به تفاوت زمان الهی و زمان انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
چکیده
تأخیر در اجابت دعا، اگرچه در قرآن کریم وعده‌ای قطعی برای استجابت دعا مطرح شده است، همواره یکی از چالش‌های معرفتی و کلامی در رابطۀ انسان با خداوند محسوب می‌شود. این پژوهش با هدف تحلیل کلامیِ پدیدۀ تأخیر در اجابت دعا در قرآن، با تمرکز بر داستان‌های پیامبران و با نگاهی به تفاوت ذاتی میان زمان الهی و زمان انسانی انجام شده است. اهمیت این پژوهش در آن است که ضمن پاسخ به شبهۀ ناسازگاری تأخیر با صفات الهی (مانند صدق، قدرت و رحمت)، زمینه‌ساز بازتعریفِ «اجابت» به‌مثابۀ پاسخی حکیمانه و تربیتی، نه صرفاً تحقق فوری خواستۀ انسانی، می‌شود. پرسش اصلی پژوهش این است: چگونه می‌توان تأخیر در اجابت دعا را در چارچوب تفاوت زمان الهی (غیرخطی، مطلق و فراتاریخی) و زمان انسانی (خطی، نسبی و تجربی) تبیین کرد؟ روش پژوهش، تحلیلی-تفسیری با رویکرد کلامی-فلسفی است و داده‌ها از طریق بررسی آیات مرتبط با دعاهای پیامبران (مانند ایوب، زکریا و نوح) و استناد به آثار متکلمان و فلاسفۀ اسلامی (مانند خواجه نصیرالدین طوسی، فخر رازی و علامه طباطبایی) گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تأخیر در اجابت، نه نقض وعده، بلکه جلوه‌ای از حکمت الهی و بستری برای رشد روحی، تقویت ایمان و آمادگی وجودی انسان است. این تأخیر، در پرتو تفاوت بنیادین میان دو سوی زمان، از یک «خلأ پاسخ» به «پاسخ معنادارِ غیرزمان‌مند» تبدیل می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Delay in Answering Prayer in the Quran: A Theological Analysis Looking at the Difference Between Divine Time and Human Time

نویسنده English

|Fahimeh Jafrasteh
Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

Delay in answering prayers, although the Holy Quran contains a definite promise of answering prayers, has always been considered one of the epistemological and theological challenges in man's relationship with God. This study aims to theologically analyze the phenomenon of delay in answering prayers in the Quran, focusing on the stories of the prophets and looking at the inherent difference between divine time and human time. The importance of this study is that, while answering the suspicion of the incompatibility of delay with divine attributes (such as truth, power, and mercy), it paves the way for redefining "answering" as a wise and educational response, not simply the immediate fulfillment of human desire. The main question of the study is: How can delay in answering prayers be explained within the framework of the difference between divine time (non-linear, absolute, and transhistorical) and human time (linear, relative, and empirical)? The research method is analytical-interpretive with a theological-philosophical approach, and the data were collected by examining verses related to the prayers of the prophets (such as Job, Zechariah, and Noah) and citing the works of Islamic theologians and philosophers (such as Khwaja Nasir al-Din Tusi, Fakhr al-Razi, and Allama Tabataba'i). The research findings show that delay in answering is not a breach of promise, but a manifestation of divine wisdom and a platform for spiritual growth, strengthening faith, and existential readiness of man. In light of the fundamental difference between the two sides of time, this delay transforms from a "void of response" to a "meaningful, non-temporal response.

کلیدواژه‌ها English

Theological analysis
delay
answered prayer
divine time
human time
-  قرآن کریم
1. ابن عربی، محمد بن علی، (بی‌تا). فصوص الحکم. ترجمه و شرح: سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: نشر مولی.
2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (۱۳۸۳). الشفاء: طبیعیات، مقالات حرکت و زمان. ترجمه و تحقیق: عبدالرحمن خراسانی. تهران: حکمت.
3. امامی، محمد. (۱۳۹۱). «تحلیل فلسفی دعا در پرتو رابطه انسان با خدا». فصلنامه معرفت فلسفی، ۴(۱۶)، ۴۵–۶۲. 
4. بسیطی، مسعود. (۱۳۹۹). «دلایل تأخیر در استجابت دعا از منظر قرآن و روایات». پژوهشنامه معارف اسلامی، ۲(۳)، ۸۷–۱۰۲.
5. باقری، مصطفی. (۱۳۸۹). «تحلیل معرفت‌شناختی دعا». پژوهش‌های فلسفی کلامی، ۴(۲)، ۷۵–۹۸. 
6. حسینی، فاطمه. (۱۴۰۰). «تحلیل کلامی رابطه دعا و اجابت در قرآن با تأکید بر صفات الهی». مطالعات قرآن و حدیث، ۲۵(۲)، ۴۵–۶۸.
7. حیدری، محمد. (۱۴۰۲). «زمان الهی در فلسفه اسلامی و تأثیر آن بر فهم دعا و اجابت». فلسفه و کلام اسلامی، ۲۱(۴)، ۵۹–۸۴.
8. خواجه‌پور، محمد مهدی.، و محمدی مزرعه‌شاهی، مجتبی. (۱۴۰۳). «چالش‌های استجابت دعا از نگاه قرآن، حدیث و عقل». الهیات و معارف اسلامی، ۵(۴)، ۱۱۵–۱۳۴.
9. رستمی، نرگس.، و سادات‌نیا، مریم. (۱۳۹۸). «بررسی فلسفه دعا و تأخیر در اجابت از منظر علامه طباطبایی». پژوهش‌های فلسفه اسلامی، ۱۶(۱)، ۷۵–۹۲.
10. رضایی، محمد. (۱۳۹۰). «تبیین فلسفی تأخیر در اجابت دعا». فصلنامه قبسات، ۵(۱۹)، ۵۵–۷۲. 
11. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، (1412)ق، المفردات فی غریب القرآن، دمشق، دارالقلم.
12. زمخشری، محمود بن عمر، 1417ه ق، کشاف عن حقائق التنزیل و...، بیروت، دار احیاء تراث عربی.
13. سادات‌نصیری، سکینه. (۱۴۰۱). «تأخیر در اجابت دعا و نقش تربیتی آن در سلوک ایمانی». مطالعات اخلاقی و تربیتی اسلام، ۹(۳)، ۱۱۰–۱۳۲.
14. سجادی، سید جعفر. (۱۳۸۰). فرهنگ اصطلاحات عرفانی. تهران: نشر علم. 
15. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (۱۳۸۴). المقاومات. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی. 
16. صدرالدین شیرازی (ملاصدرا). (۱۳۸۳). الأسفار الأربعة. تحقیق: محمدرضا مظفر. قم: دار المصطفی.
17. طباطبایی، سید محمد حسین. (۱۳۸۶). نهایة الحکمة. قم: نشر اسلامی.
18. .................، .................... ، (۱۴۲۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن ،قم: دفتر انتشارات اسلامی.1386
19. طوسی، نصیرالدین. (۱۳۸۴). تلخیص المحصل. ترجمه و تحقیق: حسن‌زاده آملی. تهران: نشر دانشگاهی.
20. ........................، ...................... (۱۳۸۶). تجرید الاعتقاد. تصحیح: غلامرضا فیاضی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
21. فخر رازی، محمد بن عبدالله. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
22. قشیری، عبدالکریم. (۱۳۸۵). الرسالة القشیریة. ترجمه: حسین خدیوجم. تهران: نشر نی.
23. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
24. گرجی، احمد. (۱۳۸۵). «زمان در فلسفه اسلامی». فصلنامه معرفت فلسفی، ۲(۸)، ۲۳–۴۰.
25. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۶). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
26. معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۲). التفسیر و المفسرون. قم: مؤسسه التمهید. 
27. مطهری، مرتضی. (۱۳۸۵). انسان و سرنوشت. تهران: انتشارات صدرا. 
28. ...................... ، .................... ، (۱۳۸۷). عدل الهی. تهران: انتشارات صدرا. 
29. نصیری، فائزه و همکاران. (۱۴۰۰). «زمان الهی در فلسفه اسلامی و تأثیر آن بر فهم دعا و اجابت». رساله دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی.
30. واعظ‌زاده، محمد. (۱۳۸۸). زمان در قرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی. 
31. یزدان‌پناه، محمدرضا. (۱۳۹۱). زمان در حکمت متعالیه. قم: پژوهشگاه علوم انسانی. 
32. هاشمیان، مهدی. (۱۳۸۹). زمان‌شناسی عرفانی. تهران: نشر علم.