پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

بررسی تطبیقی صفت «وجه الله» در قرآن و سنت از منظر اهل حدیث و وهابیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌پژوه سطح سه مرکز آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار علیهم السلام، مشهد، ایران
2 دکتری رشته وهابیت شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/thr.2026.2081619.1163
چکیده
مسئله صفات خبریه، به‌ویژه صفت «وجه‌الله»، همواره از مباحث محوری و محل تضارب آراء در میان جریان‌های کلامی و تفسیری اسلام بوده است. این پژوهش با استفاده از روش «توصیفی-تحلیلی» به بررسی تطبیقی دیدگاه اهل حدیث و وهابیت پرداخته و میزان وفاداری وهابیت به منهج اصحاب حدیث را در تبیین صفت «وجه‌الله» واکاوی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اهل حدیث، برخلاف تصویر یکدستِ رایج، از رویکردی واحد برخوردار نبوده و طیفی از آراء شامل تأویل معنایی، تفویض و اثبات اصل صفت بدون تبیین عینی را در میان آنان می‌توان ردیابی کرد؛ به گونه‌ای که در تفاسیر سلف و بزرگان این جریان، غلبه با رویکرد پرهیز از التزام به ظاهر عضووار و دفع لوازم تشبیه و تجسیم بوده است. در مقابل، وهابیت با طردِ صریح تأویل و تفویض، صفت «وجه‌الله» را صفتی حقیقی و ذاتی انگاشته و بر ثبوت کیفیتی مجهول تأکید می‌ورزد که در تحلیل نهایی، با پذیرش لوازم جسمانی همراه است، هرچند که در ظاهر از تشبیه تبری می‌جوید. نتیجه آنکه ادعای وهابیت مبنی بر امتداد مستقیم و کامل منهج اهل حدیث در باب صفات خبری، با شواهد قرآنی-حدیثیِ سنت متقدم سازگار نبوده و این جریان، خوانشی متمایز و ناسازگار با رویکرد غالبِ اهل حدیث ارائه کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Attribute "Wajh Allah" in the Quran and Sunnah: Ahl al-Hadith and Wahhabism Perspectives

نویسندگان English

Seyyed Mohammad Amin Miri Torghabeh 1
Elyas Mortazavi zadeh 1
Majid Fateminejad 2
1 Researcher, Third Level, Higher Education Center of Imam Hussein (AS) Seminary, Mashhad, Iran
2 PhD Candidate, Wahhabism Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

The issue of Sifat Khabariyya (report-based attributes), particularly the attribute of Wajh Allah (the Face of God), has consistently been a pivotal subject of debate among Islamic theological and exegetical schools. Employing a “descriptive-analytical” method, this research conducts a comparative analysis of the perspectives held by Ahl al-Hadith and Wahhabism, investigating the extent to which Wahhabism adheres to the methodology of the early Ahl al-Hadith in interpreting the attribute of Wajh. The findings indicate that, contrary to the common perception of uniformity, Ahl al-Hadith did not maintain a monolithic approach; rather, a spectrum of views—including metaphorical interpretation (ta’wil), delegation of meaning (tafwid), and the affirmation of the attribute without specifying its nature—can be observed among them. Indeed, the prevalent tendency in the exegeses of the Salaf (early generations) and prominent Ahl al-Hadith scholars was to avoid literalism regarding the “bodily” sense of the Wajh and to consciously reject the implications of anthropomorphism (tashbih) and embodiment (tajsim). Conversely, by explicitly rejecting ta’wil and tafwid, Wahhabism characterizes Wajh Allah as a literal and intrinsic attribute, asserting an “unknown quality,” which, upon analytical examination, inherently entails the acceptance of physicalist implications, despite their overt disclaimer of anthropomorphism. Consequently, this study concludes that the Wahhabi claim of representing a direct and seamless continuation of the Ahl al-Hadith methodology regarding Sifat Khabariyya is incompatible with the early Quranic-Hadith tradition, suggesting that Wahhabism presents a distinct and discordant interpretation compared to the predominant approach of early Ahl al-Hadith scholarship.

کلیدواژه‌ها English

Wahhabism
Ahl al-Hadith
Sifat Khabariyya
Wajh Allah
Names and Attributes
- قرآن کریم
1. ابن ابی زمنین، محمد بن عبد الله. (1423). تفسیر القرآن العزیز. الفاروق الحدیثة.
2. ابن اثیر، محمد ابن عبد الکریم الشیبانی. (1399). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. المکتبة العلمیة.
3. ابن الجوزی، عبدالرحمن. (1412). دفع شبه التشبیه باکف التنزیه. دار الامام نووی.
4. ابن باز، عبد العزیز. (1421). مجموع فتاوى ومقالات متنوعة. ریاض: دار القاسم
5. ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (١٤١٢). مجموع الفتاوى. ریاض دار عالم الکتب.
6. ابن جبرین. عبد الله. اعتقاد أهل السنة.(بی‌تا).(بی‌جا)
7. ابن جوزی، عبد الرحمن (١٤٢٢). زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دار الکتاب العربی.
8. ابن حبان، محمد. (1408). الإحسان فی تقریب صحیح ابن حبان. مؤسسة الرسالة. بیروت ـ لبنان
9. ابن عثیمین، محمد (1413). مجموع فتاوى ورسائل فضیلة الشیخ محمد بن صالح العثیمین، جمع وترتیب: فهد  بن ناصر بن إبراهیم السلیمان، دار الوطن - دار الثریا
10. ابن عثیمین، محمد (1416). دروس وفتاوى الحرم المدنی.(بی‌جا)
11. ابن عثیمین، محمد (1421).تعلیق على النونیة. (بی‌جا)
12. ابن عثیمین، محمد (1421). مجموع فتاوى ورسائل العثیمین، دار الوطن ـ دار الثریا
13. ابن عثیمین. محمد. کتب و رسائل للعثیمین.(بی‌تا).(بی‌جا)
14. ابن عثیمین. محمد. لقاء الباب المفتوح.(بی‌تا).(بی‌جا)
15. ابن منظور، یحیى بن زیاد. (بی‌تا). معانی القرآن. دار المصریة للتألیف والترجمة.
16. ابو الفتح، ناصر بن عبد السید. (بی‌تا). المغرب فی ترتیب المعرب. دار الکتاب العربی.
17. ابوالحسن، علی بن أحمد الواحدی. (1415). الوسیط فی تفسیر القرآن المجید. دار الکتب التعلمیة.
18. ابویعلی، محمد بن الحسین (١٤١٦). إبطال التأویلات الأخبار الصفات. کویت دار إیلاف الدولیه
19. أبی حاتم، عبد الرحمن بن محمد. (۱۴۱۹). تفسیر القرآن العظیم لابن أبی حاتم. مکتبة نزار مصطفى الباز.
20. آل الشیخ. صالح بن عبدالعزیز. العقیدة. (بی‌تا).(بی‌جا)
21. آل الشیخ. صالح بن عبدالعزیز. شرح العقیدة الواسطیة.(بی‌تا).(بی‌جا)
22. البانی. محمد ناصر الدین. تفریغ سلسلة فتاوى جدة للشیخ الألبانی. (بی‌تا).(بی‌جا)
23. بخاری، محمد بن اسماعیل (١٤٢٢). الجامع الصحیح، بیروت: دار طوق النجاة.
24. بیهقی، احمد بن الحسین. (1413). الأسماء والصفات. مکتبة السوادی.
25. بیهقی، احمد بن الحسین. (1417). الاسماء و الصفات. دار الجیل.
26. ترمذی، محمد بن عیسی. (بی‌تا). الجامع الصحیح سنن الترمذی. دار احیاء التراث العربی.
27. ثعلبی، أحمد بن إبراهیم (١٤٣٦). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، قم: دار التفسیر
28. ثوری، سفیان بن سعید (١٤٠٣). تفسیر الثورى، بیروت: دار الکتب العلمیة.
29. دیلمی، شیرویه بن شهردار (١٤٠٦). الفردوس بمأثور الخطاب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
30. ذهبی، شمس الدین. (1427). سیر أعلام النبلاء. دار الحدیث.
31. ربانی گلپایگانی، علی. (۱۳۸۲). درآمدی بر علم کلام. دار الفکر.
32. زجاج، ابراهیم بن السرى (١٤٠٨). معانی القرآن وإعرابه، بیروت: عالم الکتب.
33. سمعانی منصور بن محمد (١٤١٨) تفسیر القرآن، ریاض دار الوطن.
34. شهرستانی، محمد بن عبد الکریم. (1364). الملل و النحل. الشریف الرضی.
35. شیبانی، احمد بن محمد بن حنبل. (1411). اصول السنه. دار المنار.
36. شیبانی، احمد بن محمد بن حنبل (1408). العقیده روایه ابی بکر الخلال، دمشق، دار قتیبه.
37. صرصور، حسام بن حسن. (1424). آیات الصفات و منهج ابن جریر طبری فی تفسیر معانیها. دار الکتب العلمیة.
38. طبری، محمد بن اسماعیل (١٤۲۰) جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت: مؤسسة الرسالة.
39. عمیری، عمبدالرحمن (1400). العقود الذهبیه علی مقاصد العقیده الواسطیه. دار مدارج للنشر. ریاض ـ عربستان
40. فخر رازی، محمد بن عمر. (1420). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). دار إحیاء التراث العربی.
41. الفوزان، صالح (1423). إعانة المستفید بشرح کتاب التوحید، موسسه الرساله
42. قرطبی، محمد بن احمد (١٣٨٤). الجامع لأحکام القرآن، قاهره: دار الکتب المصریة.
43. قشیری، عبد الکریم بن هوازن (بی تا). لطائف الإشارات = تفسیر القشیری، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
44. مغراوی، ابوسهل محمد بن عبد الرحمن. (بی‌تا). موسوعة مواقف السلف فی العقیدة والمنهج والتربیة. المکتبة الاسلامیة للنشر و التوزیع.
45. نیشابوری، أبو سعد المتولی. (1987). الغنیة فی أصول الدین. مؤسسة الخدمات والأبحاث الثقافیة.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 07 تیر 1405