پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

از «اثاره» تا «استقلال»: تبارشناسی خودآیینی عقل در کلام امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
استادیار گروه کلام، پژوهشکده فلسفه و کلام، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
10.22034/thr.2026.2080415.1158
چکیده
نسبت میان عقل و وحی و مرزبندی قلمرو هر یک، همواره یکی از چالش‌های بنیادین در تاریخ الهیات اسلامی بوده و جریان‌های مختلف کلامی را به تکاپو واداشته است. در این میان، کلام امامیه در بستر تاریخی خود، گذاری پرفرازونشیب را از الگوهای تعاملی اولیه به سوی سیستم‌های استدلالی پیچیده‌تر تجربه کرده است که تحلیل روند این گذار، پویایی‌های درونی این مکتب را آشکار می‌سازد. این پژوهش با استفاده از روش تبارشناسی تاریخی-تحلیلی، به دنبال پاسخ به این سؤال اصلی است که: جایگاه و نسبت معرفت‌شناختی عقل و وحی در کلام امامیه، در سیر تحول خود از عصر متقدمان تا مدرسه حله، چه تغییرات پارادایمیکی را پشت سر گذاشته است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اندیشه کلامی امامیه ابتدا بر الگوی «تشابک عقل و وحی» (برگرفته از رویکرد اثاره و تنبیه) استوار بود که در آن وحی محرک و مربی عقل به شمار می‌رفت. با چرخش نظری سید مرتضی در تعریف عقل به «علوم ضروری»، نخستین گسست ایجاد شد و عقل به سمتی خودبنیاد متمایل گردید که در ادامه (به‌ویژه در آرای حمصی رازی) به بحران منطقی دور و تسلسل در اثبات نبوت انجامید. در نهایت، خواجه نصیرالدین طوسی با تفکیک کارکردی میان «تعلیم» و «تنبیه»، ساختار معرفت‌شناختی کلام را به زنجیره‌ای خطی و دو مرحله‌ای تبدیل کرد؛ امری که ضمن رفع بحران دوری بودن استدلال‌ها، پارادایم «خودآیینی روش‌شناختی عقل» را در عین حفظ مرجعیت وحی تثبیت نمود و راه را برای پیوند کلام و فلسفه هموار ساخت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

From Ethārah to Istiqlāl: A Genealogy of Rational Autonomy in Imami Kalām

نویسندگان English

Akbar Agwam Karbassi
Mohammad Jafar Rezaei
Assistant Professor, Department of Theology (Kalam), Research Institute of Philosophy and Theology, Islamic Sciences and Culture Academy (ISCA), Qom, Iran
چکیده English

The relationship between reason and revelation, and the delineation of the proper domain of each, has always been one of the fundamental challenges in the history of Islamic theology, prompting various theological schools to engage with it intensely. Within this broader context, Imami theology, in the course of its historical development, underwent a complex and eventful transition from early interactive models toward more sophisticated systems of reasoning; analyzing this process of transition reveals the internal dynamics of this school of thought.Using a historical-analytical genealogical method, this study seeks to answer the following central question: what paradigmatic transformations did the epistemological status and relationship of reason and revelation in Imami theology undergo over the course of its development from the era of the early scholars to the School of Ḥilla?The findings of the study show that Imami theological thought was initially grounded in a model of the “interwovenness of reason and revelation” — derived from the approach of ithārah (stimulating or eliciting) and tanbīh (awakening or admonition) — in which revelation was regarded as the catalyst and educator of reason. The first rupture emerged with al-Sharīf al-Murtaḍā’s theoretical shift in defining reason as “necessary knowledge,” whereby reason became inclined toward a more self-sufficient foundation. This tendency later led — especially in the views of Ḥimṣī al-Rāzī — to the logical problem of circularity and infinite regress in the proof of prophethood.Finally, Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, by introducing a functional distinction between “instruction” (taʿlīm) and “admonition/awakening” (tanbīh), transformed the epistemological structure of theology into a linear, two-stage chain. This not only resolved the crisis of circular reasoning in theological argumentation, but also established the paradigm of the “methodological autonomy of reason,” while preserving the authority of revelation, and in doing so paved the way for a closer synthesis between theology and philosophy.

کلیدواژه‌ها English

خودآیینی عقل
خودبنیادی عقل
کلام امامیه
اثاره
1. ابن‌حیون، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام، قم، مؤسسة آل‌البیت، 1385ق.
2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، تسع رسائل فی الحکمة والطبیعیات، قاهره، دار العرب، 1326ق.
3. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، المبدأ والمعاد، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی مک‌گیل، 1363ش.
4. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الإلهیات من کتاب الشفاء، تحقیق: حسن‌زاده آملی، حسن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات، 1376ش.
5. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، النجاة، تصحیح: دانش‌پژوه، محمدتقی، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، 1379ش.
6. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، التعلیقات على حواشی کتاب النفس لأرسطاطالیس، به کوشش: بدوی، عبدالرحمان، کویت، منتشرشده در أرسطو عند العرب، 1978م.
7. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، رسالة فی إثبات النبوات، تحقیق: مرموره، میشال، بیروت، دار النهار، 1991م.
8. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، قم، دار الکتب الإسلامیة، 1371ق.
9. برنجکار، رضا؛ موسوی، سید محسن، «عقل‌گرایی شیخ صدوق و متکلم بودن او»، علوم حدیث، 1389ش، ش 57.
10. حمصی رازی، سدیدالدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1412ق.
11. خواجه طوسی، نصیرالدین، تلخیص المحصل، بیروت، دار الأضواء، 1405ق.
12. رضایی، محمدجعفر، معنا و منزلت عقل در کلام امامیه، قم، پژوهشگاه قرآن و حدیث، 1396ش.
13. سبحانی، محمدتقی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، نقد و نظر، 1391ش، ش 65.
14. سبحانی، محمدتقی؛ افضلی، سید محمدمهدی، «حجیت متشابک منابع معرفت در فهم و تبیین آموزه‌های اعتقادی»، تحقیقات کلامی، 1392ش، ش 2.
15. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح: کربن، هنری؛ نصر، سید حسین؛ حبیبی، نجفقلی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1372ش.
16. شیخ صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتابخانه داوری، 1385ق.
17. شیخ صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن علی، التوحید، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1398ق.
18. شیخ صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن علی، اعتقادات الإمامیة، قم، کنگره هزاره شیخ مفید، 1414ق.
19. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (صلى الله علیه وآله وسلم)، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1404ق.
20. علامه حلی، حسن بن یوسف، معارج الفهم فی شرح النظم، قم، دلیل ما، 1386ش.
21. علامه حلی، حسن بن یوسف، تسلیک النفس إلى حظیرة القدس، تحقیق: رمضانی، فاطمه، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1426ق.
22. علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق و تصحیح: سبحانی، جعفر، قم، مؤسسة الإمام الصادق(ع)، 1417ق.
23. علم‌الهدی، سید مرتضی، جمل العلم والعمل، نجف، مطبعة الآداب، 1387ق.
24. علم‌الهدی، سید مرتضی، الذخیرة فی علم الکلام، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1411ق.
25. قاضی عبدالجبار، ابوالحسن، المغنی فی أبواب التوحید والعدل، قاهره، الدار المصریة، 1962–1965م.
26. قائمی‌نیا، علیرضا، وحی و افعال گفتاری، قم، زلال کوثر، 1381ش.
27. کراجکی، ابوالفتح، کنز الفوائد، قم، دار الذخائر، 1410ق.
28. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: غفاری، علی‌اکبر؛ آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
29. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تحقیق و تعلیق: آشتیانی، سید جلال‌الدین، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1360ش.
30. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب، با تعلیقات ملاعلی نوری، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363ش.
31. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1981م.
32. مفید، محمد بن محمد، المسائل العکبریة، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، 1413ق.
33. مفید، محمد بن محمد، النکت الاعتقادیة فی مقدمات الأصول، تحقیق: میرشریفی، علی، بیروت، دار المفید، 1414ق.
34. جعفری، محمدرضا، «الکلام عند الإمامیة»، تراثنا، 1413ق، ش 30-31.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 تیر 1405