پژوهش های حدیثی -کلامی

پژوهش های حدیثی -کلامی

نقد سندی و دلالی روایات دال بر رفع اجساد معصومین(ع) بعد از تدفین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 دانشجوی دکترای گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
10.22034/thr.2026.2081587.1162
چکیده
سرنوشت اجساد مطهر معصومین (ع) پس از شهادت، یکی از موضوعات دقیق کلامی است که با تعارض ظاهری در ‏روایات مواجه است. از یک سو، روایتی با سند صحیح، از رفع بدن عنصری ایشان پس از سه روز از زمان تدفین خبر ‏می‌دهد و از سوی دیگر، ادله‌ای استوار و متقن بر بقای این اجساد در زمین تأکید دارند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و ‏با رویکرد انتقادی، به ارزیابی این ادله متعارض می‌پردازد. فرضیه اصلی تحقیق آن است که حدیث رفع، علی‌رغم صحت ‏سند، به دلیل تعارض آشکار با ادله برتر و قطعی‌تر، از حیث محتوا قابل پذیرش نیست. قوی‌ترین دلیل نقلی معارض، ‏روایت صحیحه زیارت امیرالمؤمنین (ع) در کتاب «من لایحضره الفقیه» است که به صراحت از وجود «عظام آدم» و ‏‏«جسد نوح» در کنار پیکر مطهر ایشان سخن می‌گوید. این مقاله ضمن اثبات اعتبار سندی این روایت، نشان داده که احتمالا حدیث ‏رفع، نه تنها با سنت قطعی در تضاد است، بلکه از منظر عقلانی نیز با پرسش‌های ‏بی‌پاسخ مواجه بوده و همچنین به دلیل شباهت قابل تأمل با آموزه‌های مسیحی، شائبه اقتباس از منابع بیگانه (اسرائیلیات) را تقویت ‏می‌کند. یافته‌ها حاکی از آن است که با توجه به قواعد علم حدیث در باب تعارض ادله، ادله دال بر بقا اجساد، به دلیل کثرت، شهرت و ‏عدم وجود اشکالات محتوایی، بر حدیث واحد و صحیح السند رفع بعد از سه روز اجساد، ترجیح داشته و عدم پذیرش این روایت، منطقی‌ترین راه حل به نظر ‏می‌رسد.‏
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Criticism of the documentary and documentary evidence of the narrations indicating the removal of the bodies of the Infallibles (AS) after burial

نویسندگان English

Ali Rezaei 1
Ali Sameni 2
1 Assistant Professor of Quran and Hadith Sciences Department, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 PhD Student of Quran and Hadith Sciences Department, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

The fate of the purified bodies of the Infallibles (peace be upon them) after martyrdom is a subtle theological issue marked by an apparent conflict in narrations. On one side, an authentic report states that their material bodies are removed three days after burial; on the other, strong and well-established evidence affirms the continued presence of these bodies in the earth. This study employs a descriptive–analytical method with a critical approach to assess these conflicting proofs. The main hypothesis maintains that the narration of removal, despite its sound chain of transmission, is unacceptable in content due to its clear contradiction with superior and more definitive evidence. The strongest opposing transmitted proof is the authentic narration concerning the visitation of Imam ʿAlī (peace be upon him) in Man Lā Yaḥḍuruhu al‑Faqīh, which explicitly refers to the presence of the “bones of Adam” and the “body of Noah” alongside his sacred body. After establishing the reliability of this narration, the article argues that the hadith of removal not only conflicts with established tradition but also raises unresolved rational difficulties. Furthermore, its striking resemblance to certain Christian doctrines strengthens the suspicion of borrowing from non-Islamic sources (Isrāʾīliyyāt). The findings show that, according to the principles governing conflicting evidence in hadith studies, the narrations affirming bodily permanence—due to their abundance, prominence, and lack of content-related problems—take precedence over the solitary but soundly transmitted report of removal after three days.

کلیدواژه‌ها English

Conflicting evidence
criticism of the text of the hadith
removal of the bodies of the infallibles
elemental body
Israelite
- قرآن کریم
1. ابن بابویه، محمد. (۱۳۶۷). من لا یحضره الفقیه/ترجمه غفاری. تهران: صدوق.
2. ابن بابویه، محمد. (۱۴۰۴ق). من لا یحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین.
3. ابن شهید ثانی، حسن. (۱۳۶۲). منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان. قم: جامعه مدرسین.
4. ابن غضائری، احمد. (۱۴۲۲ق). رجال لابن الغضائری. قم: دارالحدیث.
5. ابن قولویه، جعفر. (۱۳۵۶ق). کامل الزیارات. نجف: المرتضویه.
6. آلوسى‏، محمود. (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏. بیروت: دار الکتب العلمیه.
7. بحرانی، عبدالله. (۱۳۷۵). عوالم العلوم. قم: الامام المهدی.
8. حر عاملی، محمد. (۱۴۱۶ق). وسائل الشیعه. قم، ایران: آل البیت.
9. حسینی حلی، حسن. (۱۳۸۶). زبده الاقوال فی خلاصه الرجال. قم: دارالحدیث.
10. حلی، حسن. (۱۴۲۱ق). مختصر البصائر. قم: جامعه مدرسین.
11. حویزی، عبدعلی. (۱۴۱۵ق). نورالثقلین. قم: اسماعیلیان.
12. خوش‌صورت‌موفق، مجتبی؛ عبدالله‌زاده، رضا؛ سیدمصطفی، احمد. (۱۳۹۸). «بررسی کیفیت حیات پیامبر در قبر از نگاه سلفیه و اهل‌سنت». سلفی‌پژوهی، ۱۰(۵)، ۹۷-۱۱۸.
13. زمخشرى‏، محمود. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏. بیروت: دار الکتاب العربی‏.
14. سجستانی، سلیمان. (۱۴۲۰ق). سنن ابی داود. بیروت: دار الرساله.
15. شه‌گلی، احمد. (۱۳۹۹). «اوصاف بدن مثالی در حکمت متعالیه و آموزه‌های دینی». حکمت اسلامی ۷(۳)، ۱۶۳-۱۸۴.
16. صادقى تهرانى‏، محمد. (۱۴۰۶ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏. قم: فرهنگ اسلامى‏.
17. صفار، محمد. (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات. قم: مرعشی.
18. طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۸). المیزان فی تفسیر القرآن. قم، ایران: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
19. طبرسى‏، فضل. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: ناصر خسرو.
20. طوسی ، محمد. (۱۴۲۰ق). فهرست کتب الشیعه و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول. قم: محقق طباطبایی.
21. طوسی، محمد. (۱۳۶۵). تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
22. علوی‌تبار، سینا؛ طباطبایی، سیدمحمد. (۱۴۰۲). «تحلیل و بررسی بدن برزخی از نگاه قرآن و حکمت متعالیه». اندیشه‌های فلسفی و کلامی، ۳(۶)، ۷۵-۹۲.
23. فخر رازی، محمد. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
24. فضل الله، محمد حسین. (۱۴۳۹ق). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
25. فیض کاشانی، محسن. (۱۳۷۲). نوادر الاخبار. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
26. فیض کاشانی، محسن. (۱۴۰۶ق). الوافی. اصفهان: مکتبه امیرالمومنین.
27. کلینی، محمد. (۱۳۶۳). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
28. مجلسی، محمدتقی. (۱۴۰۶ق). روضه المتقین. تهران: کوشانپور.
29. مجلسی، محمدباقر. (۱۳۶۳). مرآه العقول. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
30. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار. بیروت: دار احیاء تراث عربی.
31. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۶ق). ملاذ الاخیار. قم: مرعشی.
32. مدرسی، محمدتقی. (۱۴۱۹ق). من هدی القرآن. تهران: محبی الحسین.
33. مغنیه، محمد جواد. (۱۳۸۶). تفسیر الکاشف. قم: موسسه بوستان.
34. مفید، محمد. (۱۴۱۳ق). المزار. قم: شیخ مفید.
35. مکارم شیرازى‏، ناصر. (۱۳۷۱). تفسیر نمونه‏. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
36. نجاشی، احمد. (۱۳۶۵). رجال النجاشی. قم: جامعه مدرسین.
37. نصیری، علی؛ اسماعیلی، مهدی. (۱۳۹۵). «حیات برزخی اهل‌بیت علیهم‌السلام در جسم عنصری یا بدن برزخی؟». امامت‌پژوهی، ۵(۱۸)، ۹-۳۴.
38. نوری، حسین. (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل. قم : آل البیت.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 تیر 1405